NGUYỄN VĂN HUYÊN – Văn minh Việt Nam

78

Ngày nay, trong cái thời kì “công nghiệp hoá – hiện đại hoá” được mệnh danh là cột mốc phát triển của đất nước, tìm về với những giá trị xưa là một xu hướng ngày càng được bộc lộ rõ rệt ở Việt Nam. Những vấn đề về chữ Hiếu, về đạo thờ tổ tiên bỗng trở nên sôi sục trong xã hội. Hàng loạt đình, chùa, miếu, mạo được phục dựng hoặc xây mới, các di tích còn sót lại được phong danh di sản cần được bảo tồn… Người ta bắt đầu đặt những dấu hỏi lớn và miệt mài trong cuộc tranh luận đi tìm lời giải đáp: Cái gì là truyền thống? Cái gì là bản sắc của đất nước ta? Một trong những nỗ lực tìm về đặc điểm của xã hội Việt Nam cũ để góp phần giải đáp những câu hỏi trên đó chính là việc cuốn sách Văn Minh Việt Nam của nhà dân tộc học Nguyễn Văn Huyên (hoàn thành bản thảo tiếng Pháp năm 1939) được dịch và giới thiệu rộng rãi hiện nay.

Cuốn sách thực sự là một “sách giáo khoa về những điều cốt yếu hình thành nên nền tảng của văn minh Việt Nam”, bởi vậy nó bao gồm đẩy đủ các khía cạnh vật chất lẫn phi vật chất, tự nhiên hay xã hội và được thể hiện riêng rẽ qua từng chương sách. Những mô tả và phân tích trong cuốn sách về một xã hội Việt Nam của thời kỳ trước nửa đầu TK XX, cho đến nay đã ngót 1 thế kỉ trôi qua, nhưng người đọc không khỏi có những lạ lẫm khi đọc những trang sách. Tôi không cố gắng tóm tắt nội dung chính của cuốn sách này bởi bản thân nó cùng với lượng dữ liệu đồ sộ trên mọi phương diện đã như một cuốn “bách khoa toàn thư” để hiểu về người Việt. Tuy nhiên, chúng ta hãy thử tìm một cách đọc có hệ thống trên tổng 12 chương sách và giải mã ý đồ của tác giả trong cách sắp xếp chúng để thấy được sự thú vị trong hành trình “hiểu” về chính nền văn mình của mình.

Trong xã hội loài người, đơn vị nhỏ nhất có lẽ chính là mỗi cá nhân con người. Trong mỗi một cá thể lại hình thành một lối sống cả trong thực tại lẫn trong tinh thần bao gồm cách họ thích ứng với tự nhiên và cách họ tri nhận về thế giới quanh mình. Đơn vị tiếp theo cấu tạo nên xã hội chính là gia đình, một gia đình hạt nhân bao gồm cha mẹ và con cái là một nhóm nhỏ có mối ràng buộc chặt chẽ với nhau về huyết thống và có chung lối sống. Cao hơn nữa, làng là một đơn vị tập hợp từ nhiều gia đình, trong cái biên giới hay lãnh thổ của từng làng, tất cả các gia đình đều có những điểm chung không thể chối bỏ trong cách họ ứng xử với tự nhiên (chống chọi với thiên tai và khí hậu) và cách họ sợ hãi và thờ phụng những thế lực siêu nhiên. Cuối cùng, tập hợp của nhiều làng đã trở thành một nhà nước có đầy đủ những giá trị về tư tưởng lẫn cách sống đó, một tổ chức xã hội cao nhất vừa là biểu tượng, vừa là công cụ quản lý và duy trì cho nền văn minh Việt. Kế tiếp, những chương tiếp theo về (1) văn hoá đảm bảo đời sống như nhà cửa, làng, thành phố, thức ăn, quần áo; (2) văn hoá sản xuất kinh tế; (3) văn hoá tri thức về tôn giáo và tinh thần, nghệ thuật… như những di sản vật thể và tinh thần của nền văn minh đó. Từ đây, dễ dàng nhận thấy một mạch viết rất logic của tác giả nhằm làm sáng rõ 2 luận điểm chính đó là (a) nguồn gốc hình thành nên xã hội người Việt – cái nôi sản xuất ra nền văn minh vật chất và tinh thần của Việt Nam và (b) các thành tố văn hoá của người Việt được sản sinh ra bởi chủ nhân của nền văn minh đó trong cái khuôn tổ chức xã hội từ cá nhân đến gia đình, làng xã và cuối cùng là nhà nước.

Trong nền văn minh mà ông Nguyễn Văn Huyên cố gắng khắc hoạ ấy, dường như có cả nét đẹp và nét xấu. Và trên hết, như trong lời bạt của Nguyễn Phương Ngọc đã nhắc tới, một điều mà tác giả cố gắng gửi gắm vào những năm tháng dân tộc ta đang phải vật lộn giữa sự giao thoa của hai nền văn minh Việt Nam và văn minh phương tây trong thời kì người Pháp đô hộ đó là làm thế nào để người Việt đối mặt với những biến đổi mạnh mẽ đó? Làm thế nào để lưu giữ những giá trị đẹp của nền văn minh lâu đời? Làm thế nào để thích nghi với bối cảnh và có nên thay đổi điều gì? Những câu hỏi này cho đến nay có lẽ lại được một lần nữa được nhắc lại trong tâm khảm của người Việt khi đứng trước ngưỡng cửa hội nhập thế giới của thế kỉ XXI. Trở lại với cuộc tranh luận đi tìm giá trị bản sắc Việt, tôi cho rằng nó đã manh nha hình thành bởi lớp trí thức thời Pháp thuộc cố gắng tìm cách đối diện với thời cuộc, mà ông Huyên là một trong những đại diện tiêu biểu. Đến nay, khi đọc tác phẩm của một nhà trí thức thế kỉ XX, ta lại càng thấm thía hơn những nỗi lòng đó với tư cách là một người Việt Nam khi chứng kiến những di sản của cha ông ta đang dần mai một và biến mất. Không chỉ là những cái đình, cái chùa, những kiến trúc đã đổ nát, mà còn là chữ Hiếu, là đạo đức, là mối quan hệ giữa người với người. Tác phẩm này không chỉ là một cuốn sách phác hoạ về một lối sống “cũ”, mà còn để tôn vinh và thức tỉnh chúng ta cần lưu giữ và bảo tồn chúng.

Từ năm 1939, khi bản thảo đầu tiên được hoàn thiện bằng tiếng Pháp cho đến nay, dường như cuốn sách đã trải qua một chuyến du hành rất dài cùng với năm tháng. Thời cuộc dù đã đổi thay nhiều, nhưng giá trị của cuốn sách vẫn còn lưu giữ mãi, nó đã gợi mở ra một cửa sổ mới giúp chúng ta – những con người đang sống ở thời đại phát triển, thời đại của “công nghiệp hoá – hiện đại hoá” – nhìn và hiểu về một xã hội của chính mình vài thập kỉ trở về trước, một xã hội được coi là đã “cũ”, đã “lạc hậu”, kém phát triển nhưng lại tồn tại những nét đẹp, những giá trị của dân tộc mà ngày nay chúng ta phải dày công kiếm tìm…

*Hiện nay cuốn sách đang được bán rộng rãi tại các hiệu sách trên cả nước. Hoặc bạn đọc có thể đọc online bằng cách truy cập địa chỉ sau: Văn Minh Việt Nam

Nguyễn Thanh Lan