Trong dòng chảy ngàn năm văn hiến của dân tộc Việt, có những con người mà tên tuổi đã vượt khỏi giới hạn của một đời người để trở thành biểu tượng vĩnh cửu. Chu Văn An là một trong số ấy – bậc đại nho cương trực, người thầy mẫu mực được muôn đời tôn kính, mà sử sách trang trọng ghi bốn chữ vàng: Vạn thế sư biểu – người thầy chuẩn mực của muôn đời.
Chu Văn An sinh năm Nhâm Thìn 1292, quê ở làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm – nay thuộc huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội. Tên thật của ông là Chu An, tự là Linh Triệt, hiệu là Tiều Ẩn. Sinh trưởng trong một gia đình bình dân, ngay từ nhỏ ông đã nổi tiếng là người hiếu học, tính tình cương nghị, sống thanh bạch và coi trọng đạo lý hơn hết thảy.
Bằng tài năng và đức độ, Chu Văn An thi đỗ Thái học sinh – học vị tương đương Tiến sĩ thời bấy giờ. Nhưng điều khiến hậu thế kinh ngạc và cảm phục là: thay vì bước vào hoạn lộ để hưởng vinh hoa, ông đã từ chối ra làm quan, trở về quê nhà mở trường dạy học. Trường của ông sớm vang danh khắp nơi, học trò từ bốn phương tìm đến thụ giáo, trong đó có nhiều người về sau hiển đạt, làm rường cột cho triều đình như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát.
Ông dạy học không vì danh, không vì lợi, mà vì một niềm tin sắt son: muốn chấn hưng đất nước thì trước hết phải chấn hưng đạo học, phải đào tạo nên những con người chính trực. Tấm gương ấy đã đặt nền móng cho một truyền thống tôn sư trọng đạo trường tồn của dân tộc.
Danh tiếng đức độ của Chu Văn An lan đến tận triều đình. Vua Trần Minh Tông đã mời ông ra giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám – tương đương hiệu trưởng trường đại học cao nhất của quốc gia, đồng thời giao trọng trách dạy dỗ thái tử. Từ một thầy đồ nơi thôn dã, ông trở thành người thầy của bậc đế vương tương lai, đem cái học chính danh, cái đạo trung chính truyền cho người sẽ gánh vác vận mệnh giang sơn.
Trong những năm tháng ấy, Chu Văn An vẫn giữ trọn cốt cách của một nhà nho thanh cao, không bị vinh hoa chốn cung đình làm lung lay khí tiết. Tâm hồn ông tĩnh tại, thanh khiết như chính những vần thơ ông để lại. Bài Xuân đán (Buổi sáng mùa xuân) là một bức tranh tâm cảnh tuyệt đẹp về cốt cách ấy:
Tịch mịch sơn gia trấn nhật nhàn,
Trúc phi tà ủng hộ khinh hàn.
Bích mê thảo sắc thiên như tuý,
Hồng thấp hoa tiêu lộ vị can.
Thân dữ cô vân trường luyến tụ,
Tâm đồng cổ tỉnh bất sinh lan.
Dịch nghĩa: Nhà trên núi vắng vẻ, suốt ngày thảnh thơi / Cánh cửa phên che nghiêng ngăn cái rét nhẹ / Màu biếc ngập sắc cỏ, trời như say / Ánh hồng thấm nhành hoa, sương sớm chưa khô / Thân ta cùng đám mây cô đơn mãi lưu luyến hốc núi / Lòng giống như mặt giếng cổ, chẳng hề gợn sóng.
(Bài Xuân đán – 春旦, Chu Văn An. Nguồn: Thi Viện thivien.net)
Câu thơ "Tâm đồng cổ tỉnh bất sinh lan" – lòng như mặt giếng cổ chẳng gợn sóng – chính là chân dung tinh thần của Chu Văn An: một tâm hồn đã đạt đến độ tĩnh lặng tuyệt đối, không gì lay chuyển nổi. Và chính cái tâm bất động trước danh lợi ấy lại làm nên hành động dũng cảm chấn động cả một triều đại.
Đến thời Trần Dụ Tông, triều chính suy đồi, vua ham chơi bời, bỏ bê việc nước, lũ gian thần lộng hành khiến lòng dân oán thán, kỷ cương phép nước rối loạn. Trước cảnh nước nhà nghiêng ngả, Chu Văn An – với khí tiết của một bậc trung thần và lương tâm của một nhà giáo – đã làm một việc khiến cả triều đình chấn động: ông dâng lên vua bản Thất trảm sớ, thẳng thắn xin chém đầu bảy tên gian thần đang lũng đoạn triều chính.
Đó là một hành động phi thường, bởi dâng sớ xin chém trọng thần chẳng khác nào tự đặt tính mạng mình vào hiểm nguy. Nhưng với Chu Văn An, đạo lý và vận mệnh giang sơn cao hơn sự an nguy của bản thân. Bản sớ ấy ngày nay không còn nguyên văn, song cái tinh thần của nó – dám nói thẳng, dám đối diện với cái xấu nơi quyền lực cao nhất – đã trở thành biểu tượng bất hủ cho khí phách kẻ sĩ Việt Nam. Sử thần Ngô Sĩ Liên về sau ca ngợi ông là bậc "đáng được tôn thờ ở Văn Miếu", sánh ngang các bậc tiên hiền.
Tiếc thay, vua Trần Dụ Tông không nghe theo. Bản sớ tâm huyết bị bỏ ngoài tai.
Khi lời ngay không được dùng, đạo chính không được giữ, Chu Văn An đã chọn con đường của người quân tử: treo mũ từ quan, dứt áo rời chốn triều đình về ẩn cư tại núi Phượng Hoàng, vùng Chí Linh (nay thuộc thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương). Ông lấy hiệu là Tiều Ẩn – nghĩa là "người đi ẩn kiếm củi", sống đời thanh đạm giữa thiên nhiên, tiếp tục dạy học, viết sách, làm thuốc cứu dân và bầu bạn cùng mây núi.
Những năm tháng ẩn dật ấy đã kết tinh thành những vần thơ thanh thoát mà sâu lắng. Bài Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính (Đêm trăng dạo trên đường thông núi Tiên Du) là một áng thơ tuyệt mỹ về cõi lòng thanh tĩnh của bậc ẩn sĩ:
Hoãn hoãn bộ tùng đê,
Cô thôn đạm ái mê.
Triều hồi, giang địch quýnh,
Thiên khoát, thụ vân đê.
Túc điểu phiên thanh lộ,
Hàn ngư dược bích khê.
Dịch nghĩa: Thong thả dạo bước trên con đê trồng thông / Xóm vắng mờ trong làn khói nhạt / Nước triều xuống, tiếng sáo bên sông xa vẳng / Trời rộng, mây là là ngọn cây / Chim đêm cựa mình trong làn sương trong / Cá lạnh nhảy trong khe biếc.
(Bài Nguyệt tịch bộ Tiên Du sơn tùng kính – 月夕步仙遊山松徑, Chu Văn An. Nguồn: Thi Viện thivien.net)
Còn trong bài Giang đình tác (Làm thơ ở Giang Đình), ông đã gửi gắm trọn vẹn cái nhìn siêu thoát về công danh, về cái lẽ tự do tự tại mà cả đời ông theo đuổi:
Giang Đình độc lập sổ quy châu,
Phong cấp than tiền nhất địch thu.
Tà nhật ngâm tàn hồng đạm đạm,
Mộ thiên vọng đoạn bích du du.
Công danh dĩ lạc hoang đường mộng,
Hồ hải liêu vi hãn mạn du.
Dịch nghĩa: Đứng một mình ở Giang Đình đếm thuyền về / Trước ghềnh, gió gấp, một tiếng sáo gợi cảm thu / Thơ đã tàn, mặt trời xế bóng, ánh hồng nhàn nhạt / Trông suốt trời chiều, màu biếc mênh mông / Công danh đã rơi vào giấc mộng hoang đường / Tạm dạo chơi lang thang miền hồ hải.
(Bài Giang đình tác – 江亭作, Chu Văn An. Nguồn: Thi Viện thivien.net)
Câu thơ "Công danh dĩ lạc hoang đường mộng" – công danh đã rơi vào giấc mộng hoang đường – cho thấy một tâm thế đã hoàn toàn vượt lên trên mọi cám dỗ trần thế. Đó không phải là sự buông xuôi chán nản, mà là khí tiết kiêu hãnh của bậc đại hiền: thà sống thanh bần giữ trọn đạo, còn hơn cúi đầu trước cái xấu để cầu vinh.
Chu Văn An mất năm 1370, thọ 78 tuổi. Vua Trần Nghệ Tông thương tiếc, ban tên thụy là Văn Trinh, truy phong tước hiệu và đặc biệt cho thờ ông tại Văn Miếu – nơi tôn thờ Khổng Tử cùng các bậc tiên thánh tiên hiền. Đây là một vinh dự vô tiền khoáng hậu: trong suốt lịch sử, Chu Văn An là người Việt duy nhất, lại không phải bậc đế vương, được đặt thờ ở chốn tôn nghiêm bậc nhất của đạo học nước nhà, sánh vai cùng các thánh nhân.
Hơn sáu thế kỷ trôi qua, tên tuổi Chu Văn An vẫn ngời sáng. Ông được hậu thế tôn vinh là "Vạn thế sư biểu" – người thầy chuẩn mực của muôn đời. Năm 2019, tổ chức UNESCO đã vinh danh ông là Danh nhân văn hóa nhân dịp kỷ niệm 650 năm ngày mất – một sự ghi nhận tầm vóc của ông không chỉ với Việt Nam mà với cả nhân loại. Đền thờ ông trên núi Phượng Hoàng – Chí Linh ngày nay là điểm đến linh thiêng của bao thế hệ học trò trước mỗi kỳ thi.
Kính cẩn nghiêng mình trước anh linh thầy Chu Văn An – bậc Vạn thế sư biểu, người đã thắp lên ngọn lửa hiếu học và khí tiết cho muôn đời con cháu nước Nam. Người đã dạy chúng ta rằng tri thức phải đi liền với đạo đức, rằng kẻ sĩ phải dám nói lời ngay dù cái giá có thể là cả sinh mệnh, rằng giữa vinh hoa và liêm chính thì người quân tử mãi chọn liêm chính.
Ngọn núi Phượng Hoàng vẫn còn đó, mái Văn Miếu rêu phong vẫn còn đó, và những vần thơ thanh cao của Tiều Ẩn tiên sinh vẫn vang vọng giữa non sông. Mỗi học trò đất Việt hôm nay, khi cầm bút bước vào trường thi, xin được khắc ghi tấm gương Người – để sống ngay thẳng, học hành nghiêm cẩn và giữ trọn cốt cách Việt. Tự hào thay một người thầy của muôn đời, niềm kiêu hãnh bất diệt của trí tuệ và khí phách Việt Nam!
