Trong dòng chảy ngàn năm văn hiến của dân tộc Việt Nam, có những con người mà tầm vóc vượt khỏi khuôn khổ một thời đại, trở thành biểu tượng vĩnh cửu của trí tuệ, khí phách và lòng nhân. Nguyễn Trãi – hiệu Ức Trai – chính là một con người như thế. Ông không chỉ là bậc đại công thần dựng nên nghiệp lớn Lam Sơn, mà còn là nhà tư tưởng, nhà văn hóa kiệt xuất đã đặt chữ "nhân nghĩa" làm nền tảng cho cả một dân tộc. Năm 1980, tổ chức UNESCO long trọng vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới – niềm tự hào sáng ngời của đất Việt trước nhân loại.
Nguyễn Trãi sinh năm 1380, quê gốc làng Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương ngày nay), sau dời về làng Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). Ông sinh ra trong một gia đình mang dòng máu khoa bảng và yêu nước nồng nàn. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một học giả uyên bác đỗ Thái học sinh thời Trần. Mẹ ông là Trần Thị Thái, con gái của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán – vị tôn thất nhà Trần nổi tiếng đức độ, cũng chính là ông ngoại đã trực tiếp dạy dỗ, hun đúc cho cháu mình tầm nhìn của bậc kinh bang tế thế.
Năm 1400, mới hai mươi tuổi, Nguyễn Trãi đã đỗ Thái học sinh (tương đương Tiến sĩ) dưới triều Hồ và ra làm quan. Nhưng vận nước nghiệt ngã: giặc Minh mượn cớ "phù Trần diệt Hồ" kéo quân sang xâm lược, biến giang sơn gấm vóc thành chốn lầm than. Cha ông bị bắt giải sang Trung Quốc. Tương truyền, khi tiễn cha đến ải Nam Quan, Nguyễn Trãi muốn theo hầu cha cho trọn đạo hiếu, nhưng Nguyễn Phi Khanh đã gạt nước mắt khuyên con quay về, lấy việc rửa hận cho nước, trả thù cho cha làm chí lớn. Lời dặn ấy trở thành ngọn lửa thắp sáng cả cuộc đời ông.
Ôm chí lớn, Nguyễn Trãi tìm đến Lê Lợi ở đất Lam Sơn (Thanh Hóa) và dâng lên Bình Ngô sách – kế sách đánh giặc lấy "tâm công" (đánh vào lòng người) làm thượng sách. Suốt mười năm gian khổ "nếm mật nằm gai", ông trở thành quân sư số một của nghĩa quân, người vạch chiến lược, soạn thư từ địch vận khiến quân Minh nhiều phen rã rời nhuệ khí mà không cần đổ máu.
Năm 1428, sau đại thắng Chi Lăng – Xương Giang, đất nước sạch bóng quân thù. Thay lời Lê Lợi, Nguyễn Trãi viết nên Bình Ngô đại cáo – bản tuyên ngôn độc lập thứ hai của dân tộc, được hậu thế tôn xưng là "thiên cổ hùng văn". Ngay từ những dòng đầu, tư tưởng nhân nghĩa và ý thức dân tộc đã vang lên hùng tráng:
Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.
Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.
Núi sông bờ cõi đã chia,
Phong tục Bắc Nam cũng khác.
(Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi, bản dịch Bùi Kỷ)
Chỉ vài câu ngắn ngủi mà khẳng định đanh thép chủ quyền, văn hiến, bờ cõi và bản sắc riêng của Đại Việt – một dân tộc văn minh, có cương vực, có phong tục, không thua kém bất kỳ ai. Tư tưởng "lấy dân làm gốc", lấy nhân nghĩa thắng hung tàn ấy đã vượt lên trên cả thời đại của ông, đến nay vẫn còn nguyên giá trị.
Nguyễn Trãi không chỉ là nhà chính trị, ông còn là một đại thi hào. Di sản văn chương của ông đồ sộ cả về chữ Hán lẫn chữ Nôm: Ức Trai thi tập (chữ Hán), Quân trung từ mệnh tập (những bức thư địch vận sắc như gươm), và đặc biệt là Quốc âm thi tập – tập thơ Nôm xưa nhất, đặt nền móng cho dòng văn học chữ Nôm của dân tộc, đưa tiếng Việt lên thành ngôn ngữ thi ca bác học.
Bên cạnh con người "đầu đội trời, chân đạp đất" giữa chốn quan trường binh đao, còn có một Nguyễn Trãi thanh cao, tìm về với thiên nhiên Côn Sơn để gột rửa bụi trần. Bài Côn Sơn ca là tiếng lòng tha thiết của một tâm hồn yêu thiên nhiên đến tận cùng:
Côn Sơn suối chảy rì rầm,
Ta nghe như tiếng đàn cầm bên tai.
Côn Sơn có đá rêu phơi,
Ta ngồi trên đá như ngồi chiếu êm.
Trong ghềnh thông mọc như nêm,
Tìm nơi bóng mát ta lên ta nằm.
Trong rừng có trúc bóng râm,
Trong màu xanh mát ta ngâm thơ nhàn.
(Côn Sơn ca – Nguyễn Trãi, bản dịch Phan Võ, Lê Thước, Đào Phương Bình)
Suối reo hóa tiếng đàn, đá rêu hóa chiếu êm, rừng thông trúc hóa chốn bồng lai – tâm hồn ông giao hòa trọn vẹn với đất trời. Đó là cốt cách của một bậc đại trí, sau khi đã lo trọn việc nước, biết tìm về với cái thanh tịnh, đạm bạc để giữ gìn khí tiết.
Sau khi đất nước thái bình, triều đình lại sa vào cảnh gièm pha, bè phái. Nguyễn Trãi, vốn ngay thẳng cương trực, dần bị cô lập. Ông lui về ẩn dật tại Côn Sơn, nhưng tấm lòng vì dân vì nước chưa một ngày nguôi.
Bi kịch ập đến năm 1442. Vua Lê Thái Tông trên đường tuần du, ghé thăm Nguyễn Trãi ở Côn Sơn rồi đột ngột băng hà tại Lệ Chi Viên (Vườn Vải, Bắc Ninh). Triều đình khép Nguyễn Trãi cùng người thiếp Nguyễn Thị Lộ vào tội giết vua và ra án tru di tam tộc – một trong những oan án thảm khốc và đau xót bậc nhất lịch sử dân tộc. Bậc khai quốc công thần, người viết nên hùng văn dựng nước, lại phải chịu kết cục bi thương đến tận cùng.
Nhưng lịch sử và lòng dân chưa bao giờ lãng quên người con trung nghĩa. Hơn hai mươi năm sau, năm 1464, vua Lê Thánh Tông – vị minh quân anh minh – đã chính thức minh oan cho Nguyễn Trãi, truy tặng và cho sưu tầm lại di cảo thơ văn của ông. Chính nhà vua đã ngợi ca bằng câu nói bất hủ: "Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo" – tấm lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê. Tấm lòng son sắt ấy, dù qua bao dâu bể, vẫn rạng ngời như vì sao giữa trời đêm.
Sáu thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên tuổi Nguyễn Trãi vẫn ngời sáng như sao Khuê giữa bầu trời văn hiến Việt Nam. Ông để lại cho hậu thế không chỉ những áng văn chương bất hủ, mà còn cả một tư tưởng lớn: nhân nghĩa, lấy dân làm gốc, lấy chí nhân thay cường bạo – kim chỉ nam vẫn còn nguyên giá trị cho muôn đời.
Chúng con, những thế hệ hôm nay, xin cúi đầu thành kính tri ân bậc anh hùng dân tộc, nhà văn hóa kiệt xuất đã dành trọn cuộc đời cho non sông đất Việt. Tấm gương trung nghĩa, trí tuệ và lòng yêu nước thương dân của Người mãi mãi là ngọn đuốc soi đường, hun đúc niềm tự hào dân tộc trong trái tim mỗi người con đất Việt. Nguyễn Trãi – tên Người đã hóa thành bất tử cùng sông núi Việt Nam.
