Có những quyết định chỉ diễn ra trong một khoảnh khắc, nhưng ánh sáng của nó soi rọi suốt nghìn năm. Quyết định dời đô về Thăng Long của Đức vua Lý Thái Tổ năm 1010 chính là một khoảnh khắc thiêng liêng như thế — nơi tầm nhìn của một bậc minh quân đã đặt nền móng cho hình hài đất nước, cho trái tim của dân tộc Việt Nam mãi đến hôm nay.
Lý Thái Tổ tên húy là Lý Công Uẩn (974 - 1028), sinh ra nơi hương Cổ Pháp, châu Cổ Pháp (nay thuộc thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) — vùng đất địa linh nhân kiệt. Thuở thiếu thời, ông được nhà sư Lý Khánh Văn nhận làm con nuôi và được bậc cao tăng lỗi lạc thiền sư Vạn Hạnh dạy dỗ. Dưới mái chùa thanh tịnh, một tâm hồn lớn được hun đúc: vừa uyên thâm kinh sách, vừa nuôi chí kinh bang tế thế, lại thấm đẫm tinh thần từ bi và bao dung của đạo Phật.
Trưởng thành giữa thời loạn, Lý Công Uẩn ra giúp nước, được tin cậy giao chức võ tướng cao cấp Tả thân vệ Điện tiền Chỉ huy sứ dưới triều Tiền Lê. Khi vua Lê Long Đĩnh băng hà, lòng người ly tán, vận nước chông chênh, năm 1009, triều thần cùng giới Phật giáo đã đồng lòng tôn ông lên ngôi Hoàng đế. Nhà Lý ra đời, mở ra một vương triều rực rỡ kéo dài hơn hai thế kỷ. Ông đặt niên hiệu Thuận Thiên — thuận theo lẽ trời — như một lời nguyện gắn vận mệnh bản thân với vận mệnh muôn dân. Quốc hiệu khi ấy vẫn là Đại Cồ Việt.
Hoa Lư (Ninh Bình) là kinh đô của hai triều Đinh và Tiền Lê, một thành lũy thiên nhiên hiểm trở với núi non trùng điệp vây quanh. Trong buổi đầu độc lập đầy biến động, nơi đây là pháo đài che chở cho nền tự chủ non trẻ trước họa ngoại xâm. Nhưng cũng chính vòng vây núi đá ấy đã trở thành chiếc áo quá chật khi đất nước bước sang kỷ nguyên thái bình. Một dân tộc đang vươn mình không thể mãi co mình trong thung lũng hẹp. Để dựng xây một quốc gia hùng cường, để mở mang kinh tế và rạng rỡ văn hiến, cần một kinh đô xứng tầm với khát vọng nghìn đời.
Đức vua Lý Thái Tổ đã nhìn thấy điều mà không phải ai cũng thấy: vận mệnh đất nước không nằm ở sự an toàn của núi non, mà ở khả năng vươn ra, mở rộng và phát triển. Đó là tầm nhìn của một bậc đế vương thực sự — dám rời bỏ chốn an toàn để đặt cược vào tương lai.
Mùa xuân năm 1010 (năm Canh Tuất), từ kinh đô Hoa Lư, Đức vua đã đích thân chấp bút viết nên Chiếu dời đô (Thiên đô chiếu) — một áng thiên cổ hùng văn, được sử gia Ngô Sĩ Liên trân trọng chép lại trong bộ Đại Việt sử ký toàn thư thế kỷ XV. Trong chiếu, nhà vua nêu gương các bậc đế vương xưa từng dời đô để mưu nghiệp lớn, rồi bằng cái nhìn của một nhà địa lý, quân sự và chính trị bậc thầy, Người ngợi ca vùng đất thành Đại La: ở vào nơi trung tâm trời đất, có thế rồng cuộn hổ ngồi, địa thế rộng mà bằng phẳng, đất cao mà thoáng đãng, muôn vật tốt tươi phồn thịnh.
Người khẳng định nơi đây xứng đáng là kinh sư của muôn đời. Lời chiếu không chỉ là một mệnh lệnh hành chính, mà là tuyên ngôn của một tấm lòng đau đáu vì sự trường tồn của giang sơn xã tắc. Đọc lại sau nghìn năm, mỗi người Việt vẫn rưng rưng trước tầm vóc tư tưởng và tình yêu nước cháy bỏng gửi gắm trong từng câu chữ.
Mùa thu năm 1010, đoàn thuyền ngự rời Hoa Lư xuôi dòng tiến về Đại La. Theo sử sách ghi lại, khi thuyền vừa cập bến dưới chân thành, một áng rồng vàng bỗng hiện lên, uốn lượn rồi bay vút lên trời cao. Cho là điềm lành của đất trời ban tặng, Đức vua liền đặt tên cho kinh đô mới là Thăng Long — nghĩa là rồng bay lên. (Câu chuyện rồng vàng được sử cũ ghi theo tinh thần huyền thoại, gửi gắm khát vọng vươn cao của cả dân tộc.)
Cái tên Thăng Long từ đó trở thành biểu tượng thiêng liêng cho ý chí quật cường và khát vọng bay cao của người Việt. Kinh đô mới nhanh chóng trở thành trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa lớn nhất của Đại Việt, nơi hội tụ tinh hoa bốn phương, nơi khởi nguồn cho những trang sử vàng son của các triều đại Lý — Trần — Lê về sau.
Hôm nay, mỗi bước chân trên những con phố Hà Nội, mỗi mái ngói rêu phong của Hoàng thành Thăng Long, mỗi nhịp sống của trái tim Tổ quốc — tất cả đều mang trong mình dấu ấn của một quyết định cách đây hơn một thiên niên kỷ. Chúng ta được thừa hưởng một kinh đô ngàn năm văn hiến, một biểu tượng của bản lĩnh và trí tuệ Việt Nam, là nhờ tầm nhìn vượt thời đại và tấm lòng vì dân vì nước của Đức vua Lý Thái Tổ.
Tưởng nhớ và biết ơn Người, hậu thế không chỉ cúi đầu trước một vị vua, mà còn học lấy bài học muôn đời: dám nghĩ lớn, dám đặt lợi ích trường tồn của dân tộc lên trên hết. Tượng đài Lý Thái Tổ uy nghi bên hồ Hoàn Kiếm hôm nay không chỉ là một công trình, mà là nơi để mỗi người con đất Việt gửi gắm niềm tự hào và lòng biết ơn vô hạn. Nghìn năm đã qua, và nghìn năm sau nữa, Thăng Long - Hà Nội vẫn sẽ mãi bay lên, như chính cái tên thiêng liêng mà Người đã chọn cho trái tim của Tổ quốc.
