Trong dòng chảy hào hùng của lịch sử Đại Việt, hiếm có một con người nào hội tụ trọn vẹn hai tầm vóc lớn lao như Trần Nhân Tông: một bậc minh quân – tổng tư lệnh tối cao đã hai lần đè bẹp đế quốc Nguyên Mông hung hãn nhất thế giới thế kỷ XIII, đồng thời là một Phật hoàng sáng lập dòng thiền thuần Việt, để lại ánh sáng trí tuệ soi rọi muôn đời. Cuộc đời ngài là khúc tráng ca của một dân tộc nhỏ mà không hề yếu, biết cầm gươm giữ nước và cũng biết buông gươm tìm đạo.
Trần Nhân Tông tên húy là Trần Khâm, sinh năm 1258 – đúng năm quân dân nhà Trần vừa đánh tan cuộc xâm lược lần thứ nhất của quân Mông Cổ. Ngài là con trưởng của vua Trần Thánh Tông. Sử cũ chép rằng khi sinh ra, ngài có dung mạo khác thường, thông minh, hiếu học, tinh thông cả Nho – Phật – Lão. Ngay từ thuở thiếu thời, Trần Khâm đã sớm mến mộ đạo Phật, từng có ý xuất gia nhưng vì trọng trách với non sông mà ở lại gánh vác.
Năm 1278, Trần Khâm được vua cha truyền ngôi, lên làm vua khi mới 20 tuổi. Ngài lên ngôi đúng vào thời khắc đế quốc Nguyên Mông – sau khi thôn tính Nam Tống – đang dồn toàn lực dòm ngó phương Nam. Vận nước ngàn cân treo sợi tóc đặt lên vai vị vua trẻ.
Năm 1285, Hốt Tất Liệt sai con là Thoát Hoan đem đại quân ồ ạt tràn xuống Đại Việt trong cuộc xâm lược lần thứ hai. Trước thế giặc mạnh như nước vỡ bờ, Trần Nhân Tông đã thể hiện bản lĩnh của một nhà lãnh đạo kiệt xuất. Tại Hội nghị Diên Hồng, ngài cho mời các bậc phụ lão trong cả nước về điện Diên Hồng, hỏi nên hòa hay nên đánh – và tiếng hô "Đánh!" vang dậy đã trở thành biểu tượng bất diệt của ý chí toàn dân.
Cùng với Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, Trần Nhân Tông áp dụng kế "vườn không nhà trống", rút lui chiến lược để bảo toàn lực lượng, rồi phản công thần tốc. Các trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết nối tiếp nhau quét sạch quân thù; Thoát Hoan phải chui vào ống đồng cho quân khiêng chạy về nước. Đại Việt toàn thắng.
Chưa cam lòng, năm 1287–1288, giặc Nguyên trở lại lần thứ ba với đại quân và đoàn thuyền lương khổng lồ. Lần này, quân dân nhà Trần dưới sự chỉ huy của Trần Quốc Tuấn đã lập nên chiến công vang dội bậc nhất lịch sử quân sự: trận Bạch Đằng tháng 4 năm 1288. Hàng trăm chiến thuyền giặc bị cọc gỗ nhọn đâm thủng, bị nhấn chìm trong dòng sông cuộn sóng; danh tướng Ô Mã Nhi bị bắt sống. Đế quốc Nguyên Mông phải vĩnh viễn từ bỏ giấc mộng thôn tính Đại Việt.
Niềm tự hào tột cùng ấy được Trần Nhân Tông gói trọn trong hai câu thơ bất hủ, tương truyền ngài cảm tác khi về bái yết lăng tổ ở Long Hưng:
Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã,
Sơn hà thiên cổ điện kim âu.
Dịch nghĩa:
Đất nước hai phen bon ngựa đá,
Non sông nghìn thuở vững âu vàng.
(Câu đối tương truyền của Trần Nhân Tông ghi tại lăng Trần. Nguồn: Wikipedia tiếng Việt)
Hai câu thơ chỉ vỏn vẹn mười bốn chữ mà chứa đựng cả tầm vóc một thời đại: hình ảnh "ngựa đá" hai lần lấm bùn vì việc nước, và lời khẳng định non sông nghìn đời sẽ vững như chiếc "âu vàng" – biểu tượng cho cơ đồ bền vững.
Khác với hình dung về một bậc đế vương chỉ biết cầm gươm, Trần Nhân Tông còn là một tâm hồn thi sĩ tinh tế. Sau khi đất nước sạch bóng quân thù, trong một chiều về thăm phủ Thiên Trường – quê hương nhà Trần, ngài đã viết nên kiệt tác "Thiên Trường vãn vọng" (Ngắm cảnh Thiên Trường trong buổi chiều tà), một bức tranh quê thanh bình đẹp đến nao lòng:
Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên,
Bán vô bán hữu tịch dương biên.
Mục đồng địch lý ngưu quy tận,
Bạch lộ song song phi hạ điền.
Bản dịch thơ (Ngô Tất Tố):
Trước xóm sau thôn tựa khói lồng,
Bóng chiều man mác có dường không.
Mục đồng sáo vẳng trâu về hết,
Cò trắng từng đôi liệng xuống đồng.
(Thiên Trường vãn vọng – Trần Nhân Tông, dịch Ngô Tất Tố. Nguồn: Wikisource, Thi Viện)
Bài thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật này cho thấy một tâm hồn ung dung, gắn bó sâu nặng với làng quê đất Việt. Một vị hoàng đế từng đứng đầu cuộc chiến sinh tử lại say đắm trước hình ảnh đàn cò trắng bay xuống cánh đồng, tiếng sáo mục đồng vẳng giữa hoàng hôn – đó chính là cái "thái bình" mà ngài và muôn dân đã đổ máu để giành lấy.
Năm 1293, khi mới 35 tuổi và đang ở đỉnh cao quyền lực, Trần Nhân Tông làm một việc khiến hậu thế kinh ngạc: ngài nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông, lui về làm Thái thượng hoàng. Đến năm 1299, ngài chính thức xuất gia, lên tu khổ hạnh trên non thiêng Yên Tử, lấy đạo hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà, sau xưng là Trúc Lâm Đại Đầu Đà – Điều Ngự Giác Hoàng.
Tại đây, ngài đã hợp nhất ba dòng thiền đương thời, sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền mang bản sắc thuần Việt đầu tiên, do chính người Việt khai sáng. Tư tưởng cốt lõi của ngài kết tinh trong tác phẩm Nôm bất hủ "Cư trần lạc đạo phú" (Bài phú ở đời mà vui đạo). Triết lý ấy được cô đọng trong bài kệ chữ Hán kết thúc tác phẩm:
Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,
Cơ tắc xan hề khốn tắc miên.
Gia trung hữu bảo hưu tầm mịch,
Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.
Dịch nghĩa:
Ở đời vui đạo hãy tùy duyên,
Đói cứ ăn no, mệt ngủ liền.
Trong nhà sẵn báu thôi tìm kiếm,
Đối cảnh vô tâm chớ hỏi thiền.
(Kệ kết 'Cư trần lạc đạo phú' – Trần Nhân Tông. Nguồn: Thi Viện, Thư viện Hoa Sen)
Tư tưởng "cư trần lạc đạo" – sống giữa cõi trần mà vẫn an vui trong đạo – là một triết lý nhập thế tuyệt vời: không cần xa lánh cuộc đời, không cần khổ hạnh cực đoan, mà ngay giữa đời sống thường nhật vẫn có thể đạt đến giác ngộ. Đó cũng chính là tinh thần của cả một thời đại nhà Trần: đạo và đời, tu hành và cứu nước, hòa làm một. Trần Nhân Tông không chỉ tu cho riêng mình mà còn đi khắp nơi khuyên dân bỏ ác làm lành, mở mang giáo hóa, củng cố khối đoàn kết dân tộc.
Ngày 1 tháng 11 năm 1308, Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông viên tịch tại am Ngọa Vân trên núi Yên Tử, thọ 50 tuổi. Xá lợi của ngài được tôn trí trong tháp Huệ Quang, để lại cho dân tộc một di sản kép vô giá: chiến công giữ nước lẫy lừng và một dòng thiền Việt trường tồn.
Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, nhưng tầm vóc của Trần Nhân Tông vẫn sừng sững như đỉnh Yên Tử giữa mây ngàn. Ngài để lại cho con cháu Lạc Hồng một bài học vĩnh cửu: một dân tộc muốn trường tồn phải vừa có sức mạnh để bảo vệ mình, vừa có chiều sâu văn hóa và tâm linh để làm nên bản sắc. Vị vua ấy đã cầm gươm khi non sông cần, và buông gươm khi đất nước thái bình để tìm con đường an lạc cho muôn dân.
Chúng con – những người Việt hôm nay – xin cúi đầu tri ân Đức vua – Phật hoàng Trần Nhân Tông, người đã viết nên một trong những trang sử oai hùng và sâu lắng nhất của dân tộc. Hào khí Đông A năm xưa vẫn còn vang vọng, nhắc nhở mỗi chúng ta sống xứng đáng với máu xương và trí tuệ của tiền nhân. Tự hào thay dòng giống Tiên Rồng, tự hào thay non sông Đại Việt!
