Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) — Từ Ve Chai Đến Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn

Sài Gòn và những phú hộ làm nên diện mạo đô thị

Cuối thế kỷ XIX, Sài Gòn đang trong giai đoạn hình thành và bành trướng nhanh chóng dưới thời Pháp thuộc. Trên mảnh đất đô thị còn non trẻ ấy, một số thương nhân nhạy bén đã nắm bắt thời cơ, tích lũy của cải và để lại dấu ấn không thể xóa mờ trong lịch sử kinh tế lẫn kiến trúc của thành phố. Trong số đó, Hứa Bổn Hòa — người đời quen gọi là Chú Hỏa — là cái tên gắn liền với câu truyền miệng nổi tiếng nhất: "nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa".

Bốn chữ "tứ Hỏa" tuy đứng cuối câu, nhưng tên tuổi của Chú Hỏa lại có lẽ vang danh nhất trong bốn người — phần vì quy mô tài sản đồ sộ, phần vì những công trình ông và gia tộc để lại cho Sài Gòn vẫn đang phục vụ cộng đồng đến tận hôm nay. Đây là câu chuyện về một con người bắt đầu từ hai bàn tay trắng, bằng sự cần cù, nhạy bén và tầm nhìn dài hạn, đã viết nên một trong những trang hào hứng nhất của lịch sử doanh thương Sài Gòn.

Từ giai thoại ve chai đến khởi nghiệp thực sự

Hứa Bổn Hòa sinh năm 1845, mất năm 1901, là người Hoa thuộc bang Phúc Kiến, đến Sài Gòn lập nghiệp từ khi còn rất trẻ. Theo giai thoại dân gian được lưu truyền rộng rãi — dù chưa có tư liệu lịch sử thành văn nào xác nhận đầy đủ — thuở ban đầu ông mưu sinh bằng nghề mua bán ve chai, đồng nát, đồ cũ. Chính trong những chuyến rong ruổi thu mua phế liệu ấy, ông được cho là đã tình cờ gặp vận may, từ đó có vốn khởi sự việc kinh doanh lớn hơn.

Dù câu chuyện ve chai mang màu sắc giai thoại, điều có thể khẳng định từ các tư liệu lịch sử là: Hứa Bổn Hòa xuất phát từ tầng lớp bình dân, không có nền tảng gia sản sẵn có. Ông tự mình gây dựng tất cả — đó mới là phần đáng kính trọng và đáng học hỏi nhất trong cuộc đời ông.

Sau giai đoạn tích lũy ban đầu, Chú Hỏa chuyển hướng sang buôn bán hàng hóa, rồi dần dần nhận ra mảnh đất màu mỡ nhất ở một đô thị đang lên như Sài Gòn chính là bất động sản. Đây là quyết định chiến lược đưa ông lên đỉnh cao của giới thương nhân đương thời.

Tứ đại phú hộ Sài Gòn — vị trí thứ tư nhưng danh tiếng vang lừng

Câu ngạn ngữ "nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa" đã đúc kết thứ bậc bốn đại phú hộ lừng lẫy nhất Sài Gòn cuối thế kỷ XIX: Huyện Sỹ (Lê Phát Đạt), Tổng đốc Phương (Đỗ Hữu Phương), Bá hộ Xường (Lý Tường Quan) và Hứa Bổn Hòa. Mỗi người một cách làm giàu, một lĩnh vực thống lĩnh, nhưng tất cả đều để lại dấu ấn vật chất không thể phai mờ trên đô thị này.

Chú Hỏa đứng thứ tư trong danh sách, nhưng có lẽ là người được nhắc đến nhiều nhất trong ký ức dân gian. Lý do: những công trình kiến trúc ông và gia tộc để lại không chỉ đồ sộ về quy mô mà còn mang chức năng phục vụ cộng đồng — bệnh viện, trường học, dinh thự, khách sạn — tất cả gắn bó trực tiếp với đời sống người Sài Gòn qua nhiều thế hệ.

Đế chế bất động sản — ông trùm nhà phố Sài Gòn

Lĩnh vực thống lĩnh của Hứa Bổn Hòa là bất động sản. Theo các tư liệu lịch sử, công ty Hui Bon Hoa (tên giao dịch chính thức của gia tộc) sở hữu một số lượng rất lớn nhà phố, căn hộ và đất đai tại Sài Gòn và vùng lân cận. Con số cụ thể trong các tài liệu khác nhau, nhưng tất cả đều thống nhất ở một điểm: quy mô danh mục bất động sản của họ Hứa thuộc loại lớn nhất thành phố lúc bấy giờ.

Chú Hỏa nắm bắt rất sớm quy luật đô thị hóa: khi Sài Gòn mở rộng, đất đai và nhà phố luôn tăng giá. Ông không chỉ mua để cho thuê mà còn đầu tư xây dựng các công trình kiên cố, quy mô lớn, vừa tạo ra nguồn thu nhập ổn định vừa nâng cao uy tín thương hiệu Hui Bon Hoa trong con mắt của chính quyền thuộc địa lẫn cộng đồng doanh thương.

Sau khi Hứa Bổn Hòa mất năm 1901, các con trai của ông tiếp tục điều hành và mở rộng công ty Hui Bon Hoa, xây dựng thêm nhiều công trình quan trọng trong những thập niên đầu thế kỷ XX. Đây là điểm đáng lưu ý: nhiều công trình nổi tiếng gắn tên Chú Hỏa thực ra được hoàn thành sau khi ông mất, do thế hệ con cháu thực hiện theo tầm nhìn và nguồn lực ông để lại.

Những công trình để lại cho Sài Gòn — di sản còn mãi

Đây là phần di sản rõ ràng và đáng tự hào nhất của gia tộc Hứa Bổn Hòa. Một số công trình tiêu biểu còn tồn tại đến ngày nay:

Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM (97A Phó Đức Chính, Quận 1) — tòa nhà từng là dinh thự gia đình của Chú Hỏa, được xây dựng vào đầu thế kỷ XX theo phong cách kết hợp Pháp và Á Đông. Kiến trúc đặc sắc, quy mô hoành tráng, tòa nhà này được xem là minh chứng rõ nét nhất cho thẩm mỹ và tầm vóc của gia tộc họ Hứa. Sau năm 1975, công trình được chuyển đổi chức năng thành bảo tàng mỹ thuật, phục vụ cộng đồng đến tận ngày nay.

Khách sạn Majestic Sài Gòn (1 Đồng Khởi, Quận 1) — một trong những khách sạn lâu đời và danh giá nhất Sài Gòn, được gia tộc Hui Bon Hoa xây dựng vào năm 1925, sau khi Hứa Bổn Hòa đã mất. Khách sạn Majestic tọa lạc bên bờ sông Sài Gòn với kiến trúc tân cổ điển Pháp, từng đón tiếp nhiều nhân vật lịch sử và vẫn hoạt động đến hôm nay như một biểu tượng của thành phố.

Đóng góp cho lĩnh vực y tế và từ thiện — gia tộc Hui Bon Hoa được ghi nhận đã có những đóng góp cho việc xây dựng cơ sở y tế tại Sài Gòn (theo các tư liệu về hoạt động từ thiện của cộng đồng người Hoa tại Nam Kỳ đầu thế kỷ XX). Cụ thể số tiền và công trình nào do gia tộc tài trợ hoàn toàn hay đồng tài trợ cần đối chiếu thêm với tư liệu gốc, song tinh thần đóng góp cho cộng đồng của họ Hứa là điều được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử ghi nhận.

Ngoài ra, theo một số tư liệu địa phương, gia tộc Hui Bon Hoa còn tham gia xây dựng chùa chiền, trường học phục vụ cộng đồng người Hoa và người Việt tại Sài Gòn — thể hiện tinh thần trách nhiệm với vùng đất đã nuôi dưỡng sự nghiệp của họ.

Dấu mốc cuộc đời và sự nghiệp

• 1845 — Hứa Bổn Hòa sinh, gốc Phúc Kiến (Trung Quốc).
• Nửa cuối thế kỷ XIX — đến Sài Gòn lập nghiệp, khởi sự từ thương mại nhỏ lẻ (theo giai thoại: mua bán ve chai, đồ cũ).
• Cuối thế kỷ XIX — hình thành đế chế bất động sản, công ty Hui Bon Hoa trở thành một trong những chủ sở hữu nhà đất lớn nhất Sài Gòn.
• 1901 — Hứa Bổn Hòa qua đời, các con trai tiếp quản và phát triển công ty.
• Đầu thế kỷ XX — gia tộc Hui Bon Hoa xây dựng dinh thự gia đình (nay là Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM).
• 1925 — Khách sạn Majestic Sài Gòn được xây dựng.
• Sau 1975 — dinh thự gia đình được chuyển thành Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, mở cửa phục vụ cộng đồng.
• Đến nay — tên Chú Hỏa, Hui Bon Hoa vẫn gắn liền với lịch sử kiến trúc và kinh tế Sài Gòn trong các tài liệu nghiên cứu về thành phố.

Tấm lòng với cộng đồng — giàu mà không quên trách nhiệm

Điều khiến Hứa Bổn Hòa và gia tộc Hui Bon Hoa được nhớ đến không chỉ là sự giàu có, mà là cách họ sử dụng tài sản đó. Trong bối cảnh cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi các công trình phúc lợi xã hội còn rất thiếu thốn, những đóng góp của gia tộc họ Hứa cho y tế, giáo dục và tín ngưỡng mang ý nghĩa thực sự lớn lao đối với người dân Sài Gòn.

Cộng đồng người Hoa tại Sài Gòn — Chợ Lớn thời đó có truyền thống tương trợ và đóng góp cho cơ sở hạ tầng cộng đồng thông qua các bang hội và hội quán. Gia tộc Hui Bon Hoa là một trong những gia đình tiêu biểu nhất cho tinh thần đó: làm giàu trên mảnh đất này và hoàn trả lại cho mảnh đất này bằng những công trình cụ thể, bền vững.

Giai thoại dân gian về "con ma nhà họ Hứa" — xuất phát từ dinh thự bề thế và không khí huyền bí của tòa nhà — chỉ là một phần trong văn hóa truyền miệng của người Sài Gòn, không nên nhầm lẫn với lịch sử thật. Điều thật sự đáng ghi nhớ là những bức tường gạch kiên cố, những mái ngói còn nguyên vẹn, những không gian công cộng mà gia tộc này đã để lại cho thành phố.

Di sản kiến trúc và bài học từ Chú Hỏa

Nhìn lại hành trình của Hứa Bổn Hòa, có mấy điều mà bất kỳ người học về doanh thương hay lịch sử đô thị đều có thể rút ra:

Thứ nhất, tầm nhìn bất động sản dài hạn. Ông hiểu rằng trong một đô thị đang tăng trưởng, đất và nhà là tài sản tích lũy theo thời gian. Không mua bán lướt sóng, mà xây để tồn tại hàng thế kỷ — đó là tư duy của người kiến tạo, không phải đầu cơ.

Thứ hai, chất lượng công trình nói lên tất cả. Dinh thự gia đình họ Hứa — nay là Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM — sau hơn 100 năm vẫn là một trong những tòa nhà đẹp nhất Quận 1. Khách sạn Majestic vẫn đang hoạt động. Không có bằng chứng nào rõ ràng hơn về chất lượng đầu tư và thi công.

Thứ ba, tài sản thật sự là những gì còn lại sau khi bạn ra đi. Hứa Bổn Hòa mất năm 1901, nhưng tên ông và gia tộc được nhắc đến ở mọi tài liệu về lịch sử Sài Gòn — không phải vì ông đã giàu, mà vì những gì ông để lại vẫn đang phục vụ hàng triệu người.

Thứ tư, gốc rễ không quyết định tương lai. Xuất phát điểm của Chú Hỏa — dù chỉ là giai thoại — luôn gợi lên một thông điệp: không có xuất phát điểm nào là quá thấp để vươn lên, miễn là có sự cần cù, nhạy bén và quyết tâm.

Tri ân một người đã góp phần dựng nên Sài Gòn

Hôm nay, khi bạn dạo qua Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM trên đường Phó Đức Chính, ngắm những ô cửa sổ cong kiểu Pháp xen lẫn họa tiết Á Đông trên mặt tiền tòa nhà — bạn đang đứng trước di sản của Hứa Bổn Hòa. Khi bạn nhìn ra sông Sài Gòn từ Khách sạn Majestic — bạn đang thụ hưởng công trình mà gia tộc Hui Bon Hoa đã dựng lên từ một thế kỷ trước.

Những tòa nhà ấy không chỉ là gạch và vữa. Chúng là lời chứng của một con người đã đến mảnh đất này với hai tay trắng, yêu mảnh đất này bằng cách xây lên những thứ bền vững, và ra đi với tên tuổi được thành phố ghi nhớ mãi mãi.

Hứa Bổn Hòa — Chú Hỏa — xứng đáng được Sài Gòn nhớ ơn. Và câu chuyện của ông xứng đáng được thế hệ doanh nhân Việt hôm nay đọc, suy ngẫm và học hỏi.

Nguồn tham khảo

• Trương Ngọc Tường — Sài Gòn xưa qua tư liệu và hình ảnh (nhiều nghiên cứu địa phương có ghi chép về tứ đại phú hộ).
• Nguyễn Đình Đầu — Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn và bản đồ Sài Gòn xưa.
• Tư liệu lịch sử Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM — giới thiệu về lịch sử tòa nhà (97A Phó Đức Chính).
• Lịch sử Khách sạn Majestic Sài Gòn — các bài nghiên cứu về kiến trúc thuộc địa tại Nam Kỳ.
• Các bài nghiên cứu về cộng đồng người Hoa tại Sài Gòn — Chợ Lớn, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và Tạp chí Xưa và Nay.
• Lưu ý: Một số chi tiết tiểu sử (như giai thoại ve chai, "con ma nhà họ Hứa") thuộc về truyền miệng dân gian, chưa có tư liệu thành văn xác nhận. Bài viết đã phân biệt rõ sử liệu và giai thoại trong từng đoạn.