Trong ký ức lịch sử kinh tế Việt Nam đầu thế kỷ 20, bên cạnh những cái tên như Bạch Thái Bưởi — người được mệnh danh "chúa sông Bắc Kỳ" — còn có những nhà tư sản dân tộc khác cũng lặng lẽ dựng cơ nghiệp, cũng bền bỉ cạnh tranh với tư bản ngoại, cũng thắp lên ngọn lửa tự cường cho người Việt trong thời thuộc địa. Nguyễn Hữu Thu là một trong số đó.
Ông sinh năm 1870 và mất năm 1933 (theo tư liệu), quê gốc ở Hải Phòng — thành phố cảng, cửa ngõ giao thương lớn nhất Bắc Kỳ thời bấy giờ. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với sóng nước, với những chuyến tàu ngược xuôi sông Hồng, với khát vọng của một doanh nhân người Việt dám đặt cược tất cả vào ngành vận tải — lĩnh vực mà người Pháp và người Hoa đang thống lĩnh.
Viết về Nguyễn Hữu Thu hôm nay không chỉ là việc ghi lại một trang sử kinh doanh. Đó là hành động tri ân tiền nhân — những con người đã mở đường, đã gánh chịu rủi ro, đã giữ vững tinh thần dân tộc bằng chính những quyết định kinh doanh của mình.
Để hiểu được tầm vóc của Nguyễn Hữu Thu, cần đặt ông vào đúng bối cảnh: Hải Phòng những thập niên cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.
Người Pháp biến Hải Phòng thành cảng thương mại trung tâm của Đông Dương thuộc Pháp. Từ cảng Hải Phòng, hàng hóa tỏa đi khắp Bắc Kỳ theo hệ thống đường thủy nội địa — sông Hồng, sông Thái Bình, sông Đuống — rồi lan sang cả các tuyến ven biển. Nhu cầu vận chuyển khách và hàng hóa tăng vọt theo đà khai thác thuộc địa.
Thế nhưng, phần lớn thị phần béo bở này nằm trong tay hai thế lực: tư bản Pháp với những công ty vận tải lớn được nhà nước bảo hộ, và thương nhân người Hoa với mạng lưới tài chính và quan hệ buôn bán lâu đời. Người Việt, dù là chủ nhân của dòng sông, dù là người sinh ra và lớn lên trên bờ những con kênh ấy, lại phần lớn đứng ngoài cuộc chơi lớn.
Chính trong môi trường cạnh tranh khốc liệt và bất bình đẳng đó, những doanh nhân người Việt như Bạch Thái Bưởi ở thập niên 1900–1910, và Nguyễn Hữu Thu cùng thời, đã chọn con đường tự mình dựng nghiệp trong ngành vận tải đường thủy.
Nguyễn Hữu Thu là một trong những nhà tư sản dân tộc người Việt hoạt động nổi bật trong lĩnh vực vận tải đường thủy tại Bắc Kỳ đầu thế kỷ 20 (theo tư liệu). Ông gắn bó với Hải Phòng — vùng đất mà ngành vận tải thủy gần như là xương sống của mọi hoạt động kinh tế.
Hoạt động kinh doanh của ông tập trung vào vận tải hành khách và hàng hóa bằng tàu thủy trên các tuyến đường thủy nội địa Bắc Kỳ (theo tư liệu). Ngoài tàu thủy, ông cũng mở rộng sang vận tải ô tô — loại hình giao thông còn rất mới mẻ và hiện đại ở Việt Nam thời bấy giờ. Điều đó cho thấy Nguyễn Hữu Thu không phải người bảo thủ, mà là doanh nhân nhạy bén, sẵn sàng đón nhận phương tiện mới khi nhận thấy cơ hội kinh doanh.
Tư liệu về quy mô cụ thể của hãng tàu — số lượng tàu, tuyến đường khai thác, doanh thu — hiện còn hạn chế và chưa được kiểm chứng đầy đủ. Vì vậy, thay vì đưa ra những con số có thể sai lệch, điều quan trọng hơn cần ghi nhận là: Nguyễn Hữu Thu thuộc về thế hệ tiên phong — những người Việt đầu tiên dám đứng ra lập hãng, mua tàu, tuyển nhân công, và trực tiếp cạnh tranh trên thị trường vận tải vốn bị ngoại nhân chi phối.
Để hình dung được thách thức mà Nguyễn Hữu Thu và các doanh nhân cùng thời phải đối mặt, cần hiểu rõ luật chơi bất công của thị trường thuộc địa.
Tư bản Pháp được hưởng ưu đãi về thuế, về quyền khai thác tuyến đường, về tiếp cận vốn từ hệ thống ngân hàng Pháp tại Đông Dương. Trong khi đó, doanh nhân người Việt — dù tài giỏi đến đâu — cũng phải xoay xở với nguồn vốn hạn hẹp, không được vay ngân hàng thuộc địa với điều kiện bình đẳng, và luôn đối mặt với rủi ro bị chèn ép bằng các quy định hành chính.
Thương nhân người Hoa thì có lợi thế khác: mạng lưới tín dụng nội bộ chặt chẽ, quan hệ thương mại xuyên quốc gia, và kinh nghiệm buôn bán lâu đời trên các tuyến sông Bắc Kỳ.
Vậy mà Nguyễn Hữu Thu vẫn chọn gia nhập cuộc chơi này. Đây không phải quyết định liều lĩnh của người thiếu suy nghĩ — đây là bản lĩnh của người hiểu rõ rủi ro mà vẫn tiến, vì ông tin rằng người Việt hoàn toàn có thể làm chủ ngành công nghiệp ngay trên đất Việt.
Tinh thần đó — tự cường kinh tế, không nhường sân nhà cho ngoại bang — chính là thông điệp lớn nhất mà thế hệ doanh nhân của Nguyễn Hữu Thu để lại. Nó vượt qua mọi con số doanh thu, mọi bảng thống kê tàu bè, để trở thành một giá trị tinh thần bất diệt.
Nguyễn Hữu Thu không chỉ bó hẹp trong vận tải đường thủy. Theo tư liệu, ông còn hoạt động kinh doanh đa ngành — đặc điểm chung của nhiều nhà tư sản dân tộc Việt Nam thời kỳ này, khi mỗi lĩnh vực đều còn bỏ ngỏ và nhu cầu thị trường đang tăng trưởng mạnh nhờ quá trình đô thị hóa do người Pháp thúc đẩy.
Việc mở rộng sang vận tải ô tô là một ví dụ điển hình. Những năm đầu thế kỷ 20, ô tô còn là thứ xa lạ với phần lớn người Việt. Chỉ những doanh nhân có tầm nhìn mới sớm nhận ra tiềm năng của loại hình vận tải cơ giới này và mạnh dạn đầu tư. Hành động đó thể hiện tư duy đón đầu xu hướng — một phẩm chất mà ngay cả ở thế kỷ 21 vẫn được coi là phẩm chất quý hiếm của nhà kinh doanh xuất sắc.
Chi tiết cụ thể về các ngành nghề khác mà Nguyễn Hữu Thu tham gia hiện chưa có tư liệu đủ để xác nhận chắc chắn. Điều có thể khẳng định là ông thuộc về thế hệ nhà tư sản dân tộc không cam chịu thu hẹp — họ liên tục tìm kiếm cơ hội mới, liên tục mở rộng, liên tục đặt cược vào tương lai phát triển của đất nước.
Lưu ý: Do tư liệu về Nguyễn Hữu Thu còn hạn chế, các mốc trên được ghi theo nguồn hiện có và có thể chưa đầy đủ.
Câu hỏi nhiều người đặt ra: tại sao chúng ta cần nhớ đến Nguyễn Hữu Thu, khi tư liệu về ông không nhiều, khi tên tuổi ông chưa nổi tiếng như Bạch Thái Bưởi hay Nguyễn Sơn Hà?
Câu trả lời nằm ở chính sự lặng lẽ đó. Lịch sử doanh thương Việt Nam không chỉ được viết bởi những ngôi sao sáng nhất — nó được dựng lên bởi hàng chục, hàng trăm doanh nhân lặng lẽ khác, những người cũng dám nghĩ, dám làm, dám gánh chịu thất bại và bước tiếp. Nguyễn Hữu Thu là đại diện của thế hệ đó.
Ông sống và làm kinh doanh trong thời kỳ mà người Việt bị đặt vào vị thế thứ yếu trên chính đất nước mình. Luật thuộc địa, hệ thống tài chính thuộc địa, mạng lưới nhượng quyền thuộc địa — tất cả được thiết kế để ưu tiên tư bản Pháp. Dù vậy, những doanh nhân như Nguyễn Hữu Thu vẫn tìm được kẽ hở, vẫn xây dựng được cơ nghiệp, vẫn giữ được tự trọng kinh tế của người Việt.
Tinh thần đó — không cam chịu, không bỏ cuộc, không để người ngoài làm chủ sân nhà — chính là bài học lớn nhất mà thế hệ doanh nhân của Nguyễn Hữu Thu trao lại cho chúng ta.
Và điều đáng suy ngẫm hơn: trong thế kỷ 21, khi Việt Nam hội nhập sâu vào nền kinh tế toàn cầu, khi các tập đoàn nước ngoài tiếp tục cạnh tranh trực tiếp với doanh nghiệp Việt trên chính thị trường Việt Nam, bài học của Nguyễn Hữu Thu vẫn còn nguyên giá trị. Tự cường không phải là khẩu hiệu — đó là lựa chọn hành động mỗi ngày.
Di sản của Nguyễn Hữu Thu không nằm ở những tòa nhà còn đứng, không nằm ở thương hiệu còn hoạt động — vì thời gian và biến cố lịch sử đã xóa đi nhiều dấu vết vật chất. Di sản của ông nằm ở tinh thần: tinh thần doanh nhân Việt dám cạnh tranh trong ngành kinh tế trọng yếu, dám đứng ngang hàng với tư bản ngoại, dám tin rằng người Việt có thể.
Có mấy bài học thiết thực mà thế hệ doanh nhân hôm nay có thể rút ra từ cuộc đời ông:
Thứ nhất: Chọn ngành trọng yếu. Nguyễn Hữu Thu không chọn kinh doanh ở vùng ngoại vi — ông chọn vận tải đường thủy, huyết mạch của nền kinh tế Bắc Kỳ. Người làm kinh doanh thực sự phải dám đặt mình vào trung tâm của giá trị.
Thứ hai: Không sợ cạnh tranh bất đối xứng. Ông biết mình yếu thế hơn về vốn, về ưu đãi, về mạng lưới — nhưng vẫn vào cuộc. Bởi vì không vào cuộc thì chắc chắn thua; vào cuộc còn có cơ hội.
Thứ ba: Đa dạng hóa đúng lúc. Khi ông mở rộng sang vận tải ô tô, đó là hành động của người hiểu rằng không thể mãi phụ thuộc vào một lĩnh vực duy nhất. Tư duy đa ngành, khi được thực hiện đúng thời điểm, là tấm đệm giảm rủi ro hiệu quả nhất.
Thứ tư: Kinh doanh là cách giữ gìn tự trọng dân tộc. Đây có lẽ là bài học quan trọng nhất: doanh nghiệp Việt mạnh là nền tảng của một dân tộc độc lập thực sự.
Chúng ta hôm nay được thừa hưởng một nền kinh tế đang phát triển, một tầng lớp doanh nhân ngày càng lớn mạnh, một hệ sinh thái khởi nghiệp đang dần hội nhập khu vực. Nhưng nền móng của tất cả những điều đó được đặt từ rất lâu trước — bởi những con người như Nguyễn Hữu Thu, người đã chọn cầm lái con tàu của mình, ngược gió, ngược dòng, ngược cả áp lực của một thể chế thuộc địa không công bằng.
Tư liệu về ông còn ít. Tên tuổi ông chưa được nhắc đến nhiều trong các bộ sử kinh tế chính thức. Nhưng điều đó không làm mờ đi vai trò lịch sử của ông: một trong những doanh nhân vận tải đường thủy người Việt tại Bắc Kỳ đầu thế kỷ 20, một trong những người đã chứng minh rằng người Việt hoàn toàn có thể làm kinh doanh ở tầm vóc lớn, ngay cả trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.
Nhân Học — trang tri ân tiền nhân — kính cẩn nghiêng đầu trước cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Hữu Thu (1870–1933). Ông xứng đáng được nhớ, được nhắc, và được học.
Lưu ý biên tập: Do nguồn tư liệu về Nguyễn Hữu Thu còn hạn chế và phân tán, bài viết tổng hợp từ các tài liệu hiện có kết hợp phân tích bối cảnh lịch sử; những chi tiết chưa xác minh được ghi rõ "(theo tư liệu)".
Bùi Huy Tín — Doanh Nhân Đa Ngành, Người Gây Dựng Báo Tràng An Xứ Huế
Nguyễn Hữu Thu — Doanh Nhân Vận Tải Đường Thủy Người Việt Đầu Thế Kỷ 20
Lý Tường Quan – Bá Hộ Xường: Phú Hộ Thứ Ba Trong Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Lê Phát Đạt (Huyện Sỹ) — Đệ Nhất Phú Hộ Sài Gòn Và Di Sản Trường Tồn
Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) — Từ Ve Chai Đến Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Quách Đàm – Đại Thương Gia Xây Chợ Bình Tây, Di Sản Trăm Năm Của Sài Gòn – Chợ Lớn