Có những con người, dù không sinh ra trong nhung lụa, vẫn để lại cho đời một công trình lớn hơn cả bản thân mình. Quách Đàm là một người như vậy. Từ đôi bàn tay trắng giữa một vùng đất xa lạ, ông đã xây dựng nên cơ nghiệp bậc nhất Chợ Lớn – Sài Gòn đầu thế kỷ 20, rồi dùng chính tài sản ấy để hiến tặng lại cho cộng đồng một ngôi chợ trường tồn trăm năm. Tên ông gắn liền với chợ Bình Tây – hay còn gọi là Chợ Lớn Mới – một di sản kiến trúc và thương mại mà người Sài Gòn đến nay vẫn trân trọng giữ gìn.
Nhìn lại cuộc đời thương nhân Quách Đàm, chúng ta không chỉ thấy chân dung một người giàu có, mà còn thấy tinh thần của một doanh nhân biết rằng: của cải thực sự chỉ có ý nghĩa khi nó phục vụ được cho nhiều người hơn một người.
Quách Đàm sinh năm 1863, xuất thân từ tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc. Như hàng ngàn người Hoa di cư trong giai đoạn đó, ông đặt chân đến vùng Chợ Lớn – Sài Gòn với gần như không có gì trong tay. Buổi đầu mưu sinh, ông làm những nghề mà ít ai muốn làm: buôn ve chai, thu mua da trâu – những công việc cực nhọc, bị xem là hèn kém trong xã hội đương thời.
Nhưng Quách Đàm không nhìn nghề bằng mắt người khác. Ông nhìn bằng mắt của một người quan sát dòng chảy hàng hóa, tìm ra nơi cung và cầu chưa gặp nhau, và lặng lẽ đặt mình vào đúng khoảng trống đó. Từ ve chai và da trâu, ông tích lũy vốn liếng rồi chuyển sang lĩnh vực có quy mô lớn hơn: buôn bán lúa gạo – mặt hàng thiết yếu nuôi sống cả vùng Nam Kỳ.
Không có tư liệu chính xác về thời gian ông bắt đầu làm giàu thực sự, nhưng theo nhiều nguồn lịch sử, chính sự cần cù, nhạy bén và đức tín trong làm ăn đã giúp ông tích lũy vốn nhanh chóng. Từ một người lao động nhập cư không tên tuổi, Quách Đàm bước vào hàng ngũ những thương nhân có uy tín nhất khu vực Chợ Lớn.
Khi cơ nghiệp đã đủ vững, Quách Đàm thành lập hiệu Thông Hiệp – thương hiệu kinh doanh mang tên ông và trở thành dấu hiệu nhận diện của một đế chế thương mại tại Chợ Lớn. Hiệu Thông Hiệp hoạt động trong nhiều lĩnh vực, trọng tâm là buôn bán lúa gạo với quy mô lớn, kết hợp các ngành hàng liên quan trong chuỗi thương mại nông sản Nam Kỳ.
Đầu thế kỷ 20, Chợ Lớn là trung tâm giao thương sầm uất bậc nhất Nam Kỳ thuộc Pháp. Đây là nơi hội tụ của hàng chục cộng đồng thương nhân: người Hoa, người Việt, người Ấn, người Pháp – cạnh tranh gay gắt trong từng lĩnh vực. Để nổi bật trong môi trường đó, Quách Đàm không chỉ dựa vào vốn liếng, mà còn dựa vào uy tín. Ông được biết đến là người giữ chữ tín trong giao dịch, đúng hẹn trong thanh toán và biết cách duy trì quan hệ với cả phía chính quyền thuộc địa lẫn cộng đồng doanh nhân địa phương.
Theo tư liệu, vào thời hoàng kim, Quách Đàm là một trong những người giàu có và có ảnh hưởng nhất tại Chợ Lớn. Ông sở hữu nhiều bất động sản và nhà phố trong khu vực này – tài sản tích lũy qua nhiều thập niên kinh doanh không ngừng nghỉ.
Nhưng điều làm cho tên tuổi Quách Đàm sống mãi trong lòng người Sài Gòn không phải là tài sản ông tích lũy được, mà là thứ ông quyết định cho đi.
Đầu những năm 1920, Quách Đàm tự bỏ tiền xây dựng một ngôi chợ lớn tại khu vực Bình Tây, quận 6 ngày nay – công trình được gọi là chợ Bình Tây, hay Chợ Lớn Mới. Đây là một quyết định phi thường: thay vì giữ lại tài sản cho dòng tộc, ông đầu tư vào một công trình công cộng phục vụ cộng đồng thương nhân và người dân toàn khu vực.
Theo tư liệu, thỏa thuận giữa Quách Đàm và chính quyền thuộc địa Pháp là: ông tự bỏ kinh phí xây chợ để hiến tặng cho thành phố, đổi lại ông được phép xây dựng một dãy nhà phố xung quanh chợ để kinh doanh và cho thuê. Bên cạnh đó, một bức tượng của ông được dựng ngay trong khuôn viên chợ – ghi nhận công lao người sáng lập.
Chợ Bình Tây được khánh thành vào năm 1928 (theo tư liệu – sau khi Quách Đàm mất năm 1927, tức ông không kịp nhìn thấy ngôi chợ hoàn thành). Đây là chi tiết xúc động: người xây chợ đã ra đi trước khi công trình lớn nhất đời mình mở cửa đón khách.
Chợ Bình Tây không chỉ nổi tiếng vì quy mô lớn, mà còn vì vẻ đẹp kiến trúc độc đáo hiếm có. Công trình được thiết kế theo phong cách kiến trúc Á Đông – với mái cong nhiều tầng, họa tiết trang trí tinh xảo mang đậm ảnh hưởng văn hóa Hoa – kết hợp kỹ thuật xây dựng của người Pháp đương thời.
Nhìn từ trên cao, chợ có hình chữ nhật với sân trời ở giữa – giải pháp thông gió tự nhiên thông minh cho khí hậu nhiệt đới. Mái ngói xanh rêu cong vút, tháp cao ở bốn góc và ở trung tâm, hệ thống cột và vòm mang hơi thở Á Đông – tất cả tạo nên một quần thể kiến trúc vừa uy nghi vừa gần gũi, rất khác với các chợ thuần Pháp cùng thời.
Bên trong chợ, hệ thống sạp hàng được bố trí theo ngành nghề: vải vóc, thực phẩm khô, gia vị, hàng gia dụng… tạo thành một trung tâm thương mại thu nhỏ phục vụ cả người buôn lẫn người mua lẻ. Từ khi khánh thành đến nay, chợ Bình Tây liên tục là trái tim thương mại của khu vực Chợ Lớn – quận 5, quận 6.
Trải qua gần một thế kỷ, chợ Bình Tây đã được trùng tu nhiều lần nhưng vẫn giữ nguyên hồn kiến trúc gốc. Năm 2016–2017, chợ được trùng tu lớn và đưa vào sử dụng trở lại, tiếp tục phục vụ hàng nghìn tiểu thương và người dân mỗi ngày. Bức tượng Quách Đàm gắn với ngôi chợ – dù có giai đoạn được di chuyển – nay được bảo tồn, là lời nhắc nhở mỗi người bước qua cổng chợ rằng: đây là công trình của một người biết dùng tài sản vì cộng đồng.
Trong lịch sử thương mại Việt Nam, không thiếu những người làm giàu. Nhưng những người dùng tài sản của mình để trao lại cho cộng đồng một công trình có giá trị lâu dài thì ít hơn nhiều. Quách Đàm thuộc về nhóm người đó.
Việc ông bỏ tiền xây chợ Bình Tây không chỉ là hành động từ thiện thuần túy. Đó là tầm nhìn của một thương nhân hiểu rằng: một khu chợ tốt sẽ nuôi sống hàng trăm, hàng nghìn gia đình; một hệ sinh thái thương mại phồn thịnh sẽ mang lại lợi ích cho tất cả – kể cả chính ông và dòng tộc ông qua hệ thống nhà phố xung quanh chợ.
Đây là tư duy win-win theo nghĩa nguyên bản nhất: không phải cho đi để mất, mà cho đi để tạo ra giá trị lớn hơn cho cả cộng đồng lẫn bản thân. Và rốt cuộc, thứ Quách Đàm nhận được còn lớn hơn bất kỳ tài sản nào: tên tuổi ông được khắc vào lịch sử của một thành phố, được thế hệ sau nhớ mãi không quên.
Ông cũng là hình mẫu của người nhập cư biết hòa nhập và đóng góp cho vùng đất đã đón nhận mình. Dù sinh ra ở Phúc Kiến, Quách Đàm đã chọn Chợ Lớn – Sài Gòn làm quê hương thứ hai và đền đáp lại vùng đất ấy bằng một công trình tồn tại hơn trăm năm.
Câu chuyện của Quách Đàm không phải cổ tích, nhưng mang những bài học thực chiến mà doanh nhân hôm nay vẫn cần nghe lại.
Thứ nhất: Không có xuất phát điểm nào là quá thấp. Buôn ve chai và da trâu – nghề bị coi thường nhất – đã là nền tảng đầu tiên cho một đế chế thương mại. Điều quan trọng không phải bắt đầu từ đâu, mà là nhìn thấy cơ hội ở nơi người khác chỉ thấy phế thải.
Thứ hai: Uy tín là tài sản không ai lấy đi được. Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt như Chợ Lớn đầu thế kỷ 20, Quách Đàm đứng vững nhờ giữ chữ tín. Đó là loại "vốn" không có trên bảng cân đối kế toán nhưng quyết định mọi thứ.
Thứ ba: Tài sản lớn nhất bạn để lại là thứ bạn trao cho người khác. Nhà phố, tiền bạc, cổ phần – đều có thể thay đổi chủ. Nhưng một ngôi chợ phục vụ hàng triệu người qua nhiều thế hệ – đó mới là di sản thực sự.
Trong bối cảnh hiện đại, khi trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR) trở thành xu hướng toàn cầu, câu chuyện của Quách Đàm nhắc nhở chúng ta rằng tinh thần ấy không phải mới – nó đã có từ trăm năm trước, ngay tại Sài Gòn này, từ một người đàn ông đến từ Phúc Kiến với đôi tay trắng.
Hôm nay, khi bước vào chợ Bình Tây, nghe tiếng chào hỏi của tiểu thương, ngắm những mái ngói cong rêu phong, chúng ta đang đứng giữa một công trình của lòng người.
Không phải công trình của nhà nước, không phải của nhà đầu tư tìm lợi nhuận tối đa – mà là công trình của một thương nhân đã chọn dùng phần lớn tài sản đời mình để tặng lại cho vùng đất đã nuôi lớn ông.
Quách Đàm mất năm 1927, không kịp nhìn thấy ngôi chợ hoàn thành. Nhưng gần một thế kỷ sau, tên ông vẫn được nhắc đến mỗi khi người ta nói về Chợ Lớn, về lịch sử thương mại Sài Gòn, về những người đã góp phần làm nên gương mặt của thành phố này.
Đó là bất tử theo cách đẹp nhất: không phải trên bia đá, mà trong ký ức sống động của một cộng đồng, trong tiếng mua bán hằng ngày của hàng ngàn tiểu thương, trong ánh mắt của du khách lần đầu nhìn lên mái chợ và hỏi: Ai đã xây nên ngôi chợ này?
Câu trả lời là: Quách Đàm – đại thương gia hiệu Thông Hiệp, người đàn ông đến từ Phúc Kiến, lớn lên ở Chợ Lớn, và để lại cho Sài Gòn một di sản trường tồn.
Bùi Huy Tín — Doanh Nhân Đa Ngành, Người Gây Dựng Báo Tràng An Xứ Huế
Nguyễn Hữu Thu — Doanh Nhân Vận Tải Đường Thủy Người Việt Đầu Thế Kỷ 20
Lý Tường Quan – Bá Hộ Xường: Phú Hộ Thứ Ba Trong Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Lê Phát Đạt (Huyện Sỹ) — Đệ Nhất Phú Hộ Sài Gòn Và Di Sản Trường Tồn
Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) — Từ Ve Chai Đến Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Quách Đàm – Đại Thương Gia Xây Chợ Bình Tây, Di Sản Trăm Năm Của Sài Gòn – Chợ Lớn