Cuối thế kỷ 19, khi người Pháp vừa thiết lập bộ máy cai trị tại Nam Kỳ, Sài Gòn – Chợ Lớn bước vào giai đoạn chuyển mình dữ dội. Thương cảng mở ra, hàng hóa lưu thông, những con phố mới mọc lên giữa ruộng lúa và kênh rạch. Đây chính là mảnh đất mà những thương nhân tiên phong dám bước ra, dám thay đổi, dám gánh cả gia tộc trên đôi vai — và từ đó dựng nên những di sản mà hậu thế vẫn còn nhắc tới hơn một thế kỷ sau.
Trong số những con người ấy, có Lý Tường Quan — người mà cả Sài Gòn – Chợ Lớn một thời gọi bằng cái tên trìu mến lẫn kính nể: Bá hộ Xường.
Dân gian Sài Gòn xưa lưu truyền một câu nói phản ánh trật tự giàu có của vùng đất này: "Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa." Bốn cái tên, bốn khối tài sản, bốn câu chuyện đời — nhưng đều chung một điểm: dám nghĩ lớn, dám làm lớn, và đã làm được.
Đứng vị trí thứ ba không có nghĩa là kém cạnh. Trong bối cảnh Sài Gòn – Chợ Lớn những năm 1860–1890, lọt vào danh sách tứ đại phú hộ đã là thành tựu mà hàng chục nghìn người cùng thời không chạm tới được. Bá hộ Xường là đại diện tiêu biểu cho tầng lớp thương nhân Việt gốc Hoa đã biết nắm bắt thời cuộc, chuyển hóa biến động thành cơ hội.
Lý Tường Quan sinh năm 1842, mất năm 1896, là người Việt gốc Hoa sống tại vùng Chợ Lớn – Sài Gòn. Ông thuộc thế hệ người Hoa đã định cư và bén rễ sâu tại vùng đất Nam Kỳ qua nhiều đời, hòa nhập vào đời sống thương mại và dân cư địa phương.
Điểm đặc biệt khiến Lý Tường Quan nổi bật ngay từ đầu là khả năng ngoại ngữ hiếm có. Theo tư liệu còn lưu lại, ông thông thạo nhiều thứ tiếng — bao gồm tiếng Hoa, tiếng Việt, và tiếng Pháp — trong thời điểm mà phần lớn người dân Nam Kỳ chỉ quen với tiếng mẹ đẻ. Đây là lợi thế cực kỳ khan hiếm vào nửa sau thế kỷ 19, khi chính quyền thuộc địa Pháp vừa thiết lập và đang rất cần người làm cầu nối ngôn ngữ.
Nhờ tài năng đó, Lý Tường Quan bước đầu làm thông ngôn (phiên dịch) cho chính quyền thuộc địa Pháp. Công việc này không chỉ mang lại thu nhập ổn định — nó còn cho ông thứ quý giá hơn tiền bạc: mạng lưới quan hệ. Ngồi giữa hai phía Pháp và người bản địa, ông hiểu rõ cơ chế vận hành của bộ máy hành chính, nắm được thông tin về quy hoạch, giao thương, đất đai — những dữ liệu mà người thường không có cơ hội tiếp cận.
Tài ngoại ngữ là chìa khóa. Nhưng chính sự nhạy bén thương mại mới là thứ biến chiếc chìa khóa đó thành tài sản.
Từ vị trí thông ngôn, Lý Tường Quan dần chuyển hướng sang kinh doanh. Theo tư liệu và giai thoại còn lưu truyền, ông tham gia vào hoạt động cung cấp lương thực, thực phẩm và buôn bán hàng hóa tại khu vực Chợ Lớn — vốn là trung tâm thương mại sầm uất nhất Nam Kỳ thời bấy giờ.
Chợ Lớn của thế kỷ 19 là một thế giới riêng: kênh rạch chằng chịt, thuyền bè tấp nập, hàng hóa từ khắp nơi đổ về — gạo từ miền Tây, vải từ Trung Hoa, hàng nhập từ Pháp. Người biết tiếng Pháp, biết tiếng Hoa, quen mặt quan chức lẫn thương lái — như Bá hộ Xường — có lợi thế gần như tuyệt đối trong việc ký kết hợp đồng, đàm phán giá, và tiếp cận nguồn hàng tốt.
Nhưng thứ thực sự đưa tên ông vào hàng tứ đại phú hộ không phải chỉ là buôn bán hàng hóa. Đó là tầm nhìn về bất động sản.
Bá hộ Xường làm giàu đặc biệt nhờ đầu tư bất động sản — cụ thể là nhà phố tại Chợ Lớn. Khi người Pháp quy hoạch lại đô thị, mở đường, xây cầu, giá trị đất đai và nhà phố ở các vị trí đắc địa tăng vọt. Những ai nhanh tay mua vào từ sớm — khi giá còn thấp, khi người khác chưa nhận ra tiềm năng — sẽ hưởng lợi gấp nhiều lần sau đó.
Lý Tường Quan là người nhận ra điều đó. Với mạng lưới quan hệ từ thời làm thông ngôn, với hiểu biết về quy hoạch và thông tin nội bộ, ông tích lũy nhiều nhà phố tại các tuyến đường thương mại trọng điểm của Chợ Lớn. Những căn nhà phố này không chỉ là tài sản — chúng là nguồn thu nhập bền vững qua từng thế hệ.
(Theo tư liệu và giai thoại lưu truyền trong cộng đồng người Hoa – Việt tại Sài Gòn, khối bất động sản của dòng họ Lý có quy mô đáng kể — tuy nhiên con số cụ thể không được ghi chép chính thức, nên không thể xác nhận chính xác.)
Điều đáng chú ý là mô hình làm giàu của Bá hộ Xường mang tính chiến lược rõ ràng: không đặt cược toàn bộ vào một lĩnh vực duy nhất, mà kết hợp giữa thương mại (dòng tiền ngắn hạn) và bất động sản (tài sản dài hạn). Đây là tư duy mà nhiều thế kỷ sau, các nhà đầu tư hiện đại vẫn đang học theo.
Lý Tường Quan mất năm 1896, nhưng những gì ông để lại không mất theo ông. Dòng họ Lý tiếp tục sinh sống và phát triển tại Sài Gòn qua nhiều thế hệ. Những căn nhà phố ở Chợ Lớn — từng là đầu tư chiến lược của Bá hộ Xường — trở thành di sản hữu hình mà hậu duệ được thừa hưởng.
Trong khi tư liệu về Bá hộ Xường còn hạn chế hơn so với ba vị phú hộ kia — Huyện Sỹ để lại nhà thờ, Đỗ Hữu Phương để lại hồ sơ quan trường, chú Hỏa để lại hàng loạt công trình kiến trúc — thì di sản của Lý Tường Quan mang tính chất khác: nằm trong ký ức dân gian, trong những căn nhà phố thầm lặng, và trong câu nói bốn chữ "tam Xường" mà người Sài Gòn xưa truyền miệng đến tận hôm nay.
Sự thiếu vắng hồ sơ chính thức không phải là sự trống rỗng — đó là dấu hiệu của một con người làm việc bằng hành động, không bằng lời tuyên bố. Ông giàu thật, ảnh hưởng thật, và được ghi nhận thật bởi chính người đương thời.
Nhìn lại cuộc đời Lý Tường Quan – Bá hộ Xường, có thể rút ra những bài học vẫn còn nguyên giá trị với người làm kinh doanh hôm nay:
Thứ nhất: Tài năng thực sự là đòn bẩy. Tài ngoại ngữ của ông không chỉ giúp ông kiếm sống — nó mở ra cánh cửa vào mạng lưới thông tin và quan hệ mà người khác không có. Bất kỳ kỹ năng hiếm nào, nếu được dùng đúng chỗ, đều có thể là điểm khởi đầu của sự nghiệp lớn.
Thứ hai: Biết chuyển hướng đúng lúc. Làm thông ngôn cho chính quyền là một khởi đầu an toàn. Nhưng Bá hộ Xường không dừng lại ở đó. Ông nhận ra rằng mạng lưới và thông tin mà nghề đó mang lại có thể được dùng để xây dựng tài sản riêng — và ông hành động.
Thứ ba: Bất động sản là tài sản thế hệ. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh của Sài Gòn cuối thế kỷ 19, đầu tư nhà phố Chợ Lớn là quyết định mang tầm nhìn dài hạn. Không phải ai cũng thấy được giá trị đó khi thị trường chưa hình thành rõ ràng.
Thứ tư: Không cần ồn ào để được nhớ. Bá hộ Xường không để lại công trình kiến trúc hoành tráng, không có hồ sơ quan trường dày cộm. Nhưng ông vẫn sống trong câu nói dân gian hơn 130 năm sau. Làm tốt — người đời tự nhớ.
Mỗi lần nhắc đến câu "nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa", chúng ta không chỉ đang điểm danh bốn cái tên giàu có. Chúng ta đang gọi lại một thế hệ tiền nhân đã dám dấn thân vào vùng đất mới, dám xây dựng trong bối cảnh biến động, dám để lại thứ gì đó lớn hơn bản thân mình.
Lý Tường Quan – Bá hộ Xường là một trong những người như thế. Ông không sinh ra đã giàu. Ông giàu lên bằng ngôn ngữ, bằng quan hệ, bằng tầm nhìn, và bằng sự kiên nhẫn tích lũy qua từng năm tháng. Ông là minh chứng rằng con người — dù nguồn gốc nào, hoàn cảnh nào — hoàn toàn có thể vươn lên và để lại dấu ấn cho vùng đất mình gắn bó.
Hơn 130 năm sau ngày ông mất, Sài Gòn đã đổi tên, những con phố đã thay biển hiệu, Chợ Lớn đã khoác áo mới. Nhưng trong ký ức văn hóa của vùng đất này, tên Bá hộ Xường vẫn còn đó — không hoành tráng, không ầm ĩ, nhưng bền vững như chính những căn nhà phố mà ông từng dày công tích lũy.
Đó là di sản của một người biết sống, biết làm, và biết để lại.
Bùi Huy Tín — Doanh Nhân Đa Ngành, Người Gây Dựng Báo Tràng An Xứ Huế
Nguyễn Hữu Thu — Doanh Nhân Vận Tải Đường Thủy Người Việt Đầu Thế Kỷ 20
Lý Tường Quan – Bá Hộ Xường: Phú Hộ Thứ Ba Trong Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Lê Phát Đạt (Huyện Sỹ) — Đệ Nhất Phú Hộ Sài Gòn Và Di Sản Trường Tồn
Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) — Từ Ve Chai Đến Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Quách Đàm – Đại Thương Gia Xây Chợ Bình Tây, Di Sản Trăm Năm Của Sài Gòn – Chợ Lớn