Cuối thế kỷ 19, khi Sài Gòn bắt đầu chuyển mình thành đô thị sầm uất nhất Nam Kỳ thuộc Pháp, dân gian lưu truyền một câu để phân định bậc giàu sang: "Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa". Người đứng đầu danh sách ấy — Huyện Sỹ — chính là Lê Phát Đạt, đại điền chủ xuất thân từ vùng đất Long An, người đã tích lũy sản nghiệp ruộng đất mênh mông trải khắp Nam Kỳ và trở thành đệ nhất phú hộ Sài Gòn một thời.
Nhắc đến Lê Phát Đạt là nhắc đến một tượng đài của giới doanh nhân – điền chủ người Việt trong giai đoạn lịch sử đầy biến động. Ông không chỉ làm giàu cho gia tộc, mà còn để lại dấu ấn cho cả cộng đồng — một nhà thờ đẹp đứng vững hơn trăm năm, và một dòng máu hậu duệ gắn liền với trang sử triều Nguyễn.
Lê Phát Đạt sinh năm 1841, quê tại vùng Tân An — Cầu Kho, thuộc Long An ngày nay. Ông theo đạo Công giáo từ nhỏ, trưởng thành trong một giai đoạn Nam Kỳ đang chuyển giao từ triều Nguyễn sang ách thực dân Pháp.
Con đường làm giàu của ông gắn chặt với đất đai và ruộng lúa. Trong bối cảnh người Pháp thiết lập trật tự hành chính mới, nhiều vùng đất Nam Kỳ được khai khẩn, đo đạc và cấp phép. Lê Phát Đạt nắm bắt thời cơ, tích lũy ruộng đất quy mô lớn — theo tư liệu, diện tích canh tác của ông trải rộng ở nhiều tỉnh Nam Kỳ, chủ yếu trồng lúa và thu tô. Đây là mô hình tích sản đặc trưng của tầng lớp đại điền chủ Nam Kỳ cuối thế kỷ 19: đất nhiều, tá điền đông, thóc lúa thu về mỗi mùa như không kể xiết.
Ông được người đương thời gọi bằng tên tục Huyện Sỹ — gắn với chức danh hành chính ông từng nắm giữ (theo tư liệu). Cái tên ấy gắn liền với ông suốt đời và trường tồn trong ký ức người Sài Gòn cho tới hôm nay.
Câu truyền miệng "Nhất Sỹ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa" không chỉ là lời khen ngợi dân gian — đó là bảng xếp hạng tài sản không chính thức nhưng được cả giới thương nhân, quan chức lẫn thường dân thừa nhận.
Bốn nhân vật trong câu này đều là những người giàu có bậc nhất Sài Gòn – Nam Kỳ cuối thế kỷ 19:
Việc Lê Phát Đạt đứng đầu danh sách — vượt qua cả những đại thương nhân vốn nổi tiếng buôn bán giỏi — cho thấy sức mạnh tích lũy tài sản từ đất của ông lớn đến mức nào. Trong khi các thương nhân mạnh về thương mại và bất động sản đô thị, Lê Phát Đạt nắm trong tay nguồn lực sản xuất căn bản nhất của xứ Nam Kỳ: ruộng đồng và lúa gạo.
Trong số tất cả những gì Lê Phát Đạt để lại cho đời, không gì trường tồn và có giá trị biểu tượng hơn Nhà thờ Huyện Sỹ — tên gọi dân gian của Nhà thờ Chợ Đũi, tọa lạc tại quận 1, thành phố Hồ Chí Minh ngày nay.
Ông bỏ phần lớn tài sản cá nhân để tài trợ công trình này. Nhà thờ được xây dựng theo phong cách kiến trúc Gothic — tháp chuông vươn cao, vòm mái thanh thoát, nội thất trang nghiêm — là một trong những nhà thờ đẹp và có giá trị kiến trúc bậc nhất Sài Gòn từ đầu thế kỷ 20 đến nay.
Điều đáng trân trọng: Lê Phát Đạt không xây nhà thờ để lấy tiếng hay để thị oai. Ông làm điều đó vì đức tin Công giáo — niềm tin ông gìn giữ suốt đời — và vì mong muốn để lại điều gì đó cho cộng đồng, không chỉ cho con cháu. Chính vì vậy, dù ông mất năm 1900, người đời vẫn gọi ngôi nhà thờ ấy bằng tên ông: Nhà thờ Huyện Sỹ. Một sự tri ân tự nhiên, không cần sắc phong.
Hơn một trăm năm đã trôi qua. Sài Gòn thay da đổi thịt qua bao biến cố lịch sử. Nhà thờ Huyện Sỹ vẫn đứng đó — như một nhân chứng lặng lẽ về một con người đã biết dùng của cải để làm điều bất tử.
Ít người biết rằng, Lê Phát Đạt chính là ông ngoại của Nam Phương Hoàng hậu — tên thật Nguyễn Hữu Thị Lan, người phụ nữ được vua Bảo Đại phong làm Hoàng hậu chính thức, cũng là vị Hoàng hậu cuối cùng trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
Nguyễn Hữu Thị Lan sinh ra trong một gia đình Công giáo giàu có ở Gò Công — gia đình mang trong mình dòng máu và di sản tài sản của dòng họ Lê Phát. Bà được học hành bài bản tại Pháp, mang vẻ đẹp và tri thức hiếm có, để rồi trở thành Hoàng hậu Nam Phương năm 1934 (theo tư liệu).
Chi tiết này không phải để thêm phần hào nhoáng cho tiểu sử Lê Phát Đạt. Nó nói lên điều sâu xa hơn: tầm nhìn của một gia tộc. Ông tích lũy tài sản, nuôi dưỡng đức tin, đầu tư cho thế hệ sau — và hậu duệ ông bước lên trang sử quốc gia.
Điều phân biệt Lê Phát Đạt với những người giàu đơn thuần là ông biết dùng tài sản để phục vụ điều lớn hơn bản thân.
Trong bối cảnh Nam Kỳ cuối thế kỷ 19 — khi cộng đồng Công giáo người Việt còn non trẻ và cần chỗ dựa tinh thần — đóng góp tài chính cho một công trình nhà thờ quy mô lớn là hành động mang ý nghĩa cộng đồng sâu sắc. Ông không chỉ xây cho riêng gia đình mình cầu nguyện. Ông xây cho cả một cộng đồng.
Lịch sử không ghi lại nhiều chi tiết về các hoạt động khác của ông. Nhưng chính công trình Nhà thờ Huyện Sỹ là bằng chứng đủ sức nặng: một người chỉ biết vun vén cho mình sẽ không bỏ phần lớn gia sản để xây một ngôi nhà thờ cho đời.
Đó là tấm lòng của một phú hộ biết trách nhiệm — điều mà dù mấy trăm năm sau, chúng ta vẫn cần học.
Nhìn lại cuộc đời Lê Phát Đạt, có ba bài học lớn mà người Việt — đặc biệt thế hệ doanh nhân hôm nay — có thể suy ngẫm:
Thứ nhất: Làm giàu từ thế mạnh của đất nước mình. Ông không bắt chước cách buôn bán đô thị, không học theo người Pháp đầu tư hạ tầng. Ông đứng trên mảnh đất Nam Kỳ màu mỡ và làm giàu từ chính lúa gạo — tài nguyên căn bản nhất của xứ sở. Đó là sự tự tin vào nguồn lực bản địa.
Thứ hai: Của cải để lại không bằng công trình để lại. Ruộng đất có thể sang tay, tiền bạc có thể tiêu hết. Nhưng Nhà thờ Huyện Sỹ đứng đó hơn trăm năm — và cái tên Huyện Sỹ vẫn được người Sài Gòn nhắc đến mỗi ngày. Đó là bất tử theo cách đẹp nhất.
Thứ ba: Đầu tư vào thế hệ sau. Dòng họ Lê Phát nuôi dưỡng con cháu trong môi trường học hành, đức tin và phẩm giá — để rồi hậu duệ bước lên trang sử quốc gia. Của cải chỉ là phương tiện; con người mới là di sản thật sự.
Lê Phát Đạt — Huyện Sỹ — sinh năm 1841, mất năm 1900, sống chưa đến sáu mươi tuổi. Nhưng những gì ông để lại thì vượt ra ngoài giới hạn của một đời người.
Ông là đệ nhất phú hộ Nam Kỳ — không phải danh hiệu tự phong, mà là sự thừa nhận của cả một thời đại. Ông là người xây nên Nhà thờ Huyện Sỹ — công trình tôn giáo và kiến trúc trường tồn giữa lòng Sài Gòn. Ông là ông ngoại của Nam Phương Hoàng hậu — hậu duệ xứng đáng với dòng máu ấy.
Trong dòng chảy lịch sử doanh nhân Việt Nam, Lê Phát Đạt xứng đáng được nhớ — không phải vì ông giàu, mà vì ông biết mình giàu để làm gì.
Thế hệ người Việt hôm nay — những người đang dựng nghiệp, xây thương hiệu, mong để lại dấu ấn — có thể ngước nhìn Nhà thờ Huyện Sỹ như một lời nhắn nhủ thầm lặng từ tiền nhân: Hãy làm giàu có trách nhiệm. Hãy để lại điều gì đó cho đời.
Bùi Huy Tín — Doanh Nhân Đa Ngành, Người Gây Dựng Báo Tràng An Xứ Huế
Nguyễn Hữu Thu — Doanh Nhân Vận Tải Đường Thủy Người Việt Đầu Thế Kỷ 20
Lý Tường Quan – Bá Hộ Xường: Phú Hộ Thứ Ba Trong Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Lê Phát Đạt (Huyện Sỹ) — Đệ Nhất Phú Hộ Sài Gòn Và Di Sản Trường Tồn
Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) — Từ Ve Chai Đến Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Quách Đàm – Đại Thương Gia Xây Chợ Bình Tây, Di Sản Trăm Năm Của Sài Gòn – Chợ Lớn