Trong lịch sử hơn một trăm năm hình thành tinh thần doanh nhân Việt Nam, Lương Văn Can là một tên tuổi xứng đáng được tôn vinh ở vị trí đặc biệt. Ông không chỉ là nhà nho khí tiết, từ chối con đường làm quan để giữ trọn phẩm giá, mà còn là người đặt nền móng cho tư tưởng đạo đức kinh doanh của người Việt — điều mà cho đến đầu thế kỷ XX vẫn còn rất mới mẻ và táo bạo. Đọc cuộc đời ông, thế hệ doanh nhân hôm nay không chỉ thấy một tấm gương lịch sử, mà còn nhận ra những giá trị nền tảng vẫn còn nguyên tính thời sự.
Lương Văn Can sinh năm 1854 tại làng Nhị Khê, huyện Thường Tín (Hà Tây cũ, nay thuộc Hà Nội). Đây là vùng đất có truyền thống học hành và khoa bảng lâu đời, nơi từng sản sinh nhiều sĩ phu yêu nước. Sinh ra trong gia đình nhà nho, ông được thừa hưởng nền học vấn Hán học vững chắc và tinh thần trọng nghĩa khinh lợi của người quân tử.
Ông đỗ cử nhân, tức là đã chứng minh học lực xuất sắc theo con đường khoa cử truyền thống. Thế nhưng, khi triều đình nhà Nguyễn đã khuất phục trước thực dân Pháp, con đường làm quan đồng nghĩa với việc phục vụ bộ máy thuộc địa — điều mà Lương Văn Can kiên quyết từ chối. Ông mang hiệu Sơn Lão — người già của núi — một cái hiệu thể hiện phẩm cách thanh cao, không chịu khuất phục trước quyền lực và bổng lộc.
Sự lựa chọn đó không phải là yếu đuối hay lẩn tránh. Đó là sự lựa chọn dũng cảm của một người hiểu rõ thời cuộc: muốn cứu đất nước, phải bắt đầu từ khai sáng dân trí và chấn hưng kinh tế — không thể trông chờ vào chính quyền thuộc địa.
Năm 1907, Lương Văn Can cùng các chí sĩ đồng tâm — nổi bật là Nguyễn Quyền — sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội. Ông đảm nhận vai trò thục trưởng (hiệu trưởng), là người lãnh đạo tinh thần và tổ chức của toàn bộ phong trào.
Đông Kinh Nghĩa Thục — tên gọi lấy cảm hứng từ Khánh Ứng Nghĩa Thục (Keio Gijuku) của Nhật Bản do Fukuzawa Yukichi sáng lập — là một trường học mở, dạy hoàn toàn miễn phí, không phân biệt giàu nghèo hay thành phần xã hội. Đây là điều chưa từng có tiền lệ ở Việt Nam thời đó.
Nội dung giảng dạy của trường đi ngược hoàn toàn với nền giáo dục khoa cử lỗi thời. Thay vì chỉ dạy kinh sách Tứ Thư Ngũ Kinh để thi cử, Đông Kinh Nghĩa Thục dạy:
Trường không chỉ là nơi dạy học mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa — tổ chức diễn thuyết, xuất bản tài liệu, cổ vũ lập hội buôn, khuyến khích người Việt dùng hàng Việt. Đó là một phong trào canh tân toàn diện, bao trùm cả giáo dục lẫn kinh tế lẫn ý thức quốc dân.
Chỉ trong vòng chưa đầy một năm hoạt động, Đông Kinh Nghĩa Thục đã thu hút hàng trăm học viên và tạo ra làn sóng cảm hứng rộng lớn khắp miền Bắc. Sức lan tỏa của phong trào khiến chính quyền thực dân Pháp lo sợ và quyết định đàn áp.
Điều khiến Lương Văn Can vượt ra khỏi tầm vóc của một nhà giáo dục thuần túy chính là tư tưởng thực nghiệp — quan niệm rằng kinh doanh, sản xuất, buôn bán không phải là nghề thấp kém mà là con đường cứu nước, chấn hưng dân tộc.
Trong xã hội Nho giáo truyền thống, thứ bậc "sĩ — nông — công — thương" đặt người buôn bán ở vị trí thấp nhất. Tư tưởng đó đã ăn sâu vào nhận thức của nhiều thế hệ, khiến người Việt không coi trọng hoạt động thương mại. Lương Văn Can đã dũng cảm phá vỡ rào cản đó.
Ông nhìn thấy rõ: khi người Hoa và người Pháp nắm giữ toàn bộ mạch máu thương mại tại Việt Nam, thì dù người Việt có học rộng đến đâu cũng vẫn nghèo và lệ thuộc. Chấn hưng kinh tế — tức là khuyến khích người Việt tự mình lập nghiệp, buôn bán, sản xuất — là điều kiện tiên quyết để giành lại sức mạnh dân tộc.
Tư tưởng đó được thể hiện không chỉ trong các bài giảng tại Đông Kinh Nghĩa Thục mà còn cụ thể hóa thành các tác phẩm viết về kinh doanh và đạo đức thương nhân — điều mà thế kỷ đầu của nền văn học Việt gần như chưa ai đặt bút làm.
Trong số các di sản tinh thần mà Lương Văn Can để lại, Thương học phương châm là tác phẩm đặc biệt nhất — cuốn sách bàn trực tiếp về phương pháp và đạo đức kinh doanh dành cho người Việt Nam.
Đây là một trong những tác phẩm tiên phong của nền văn học thực nghiệp Việt Nam: không viết về thơ phú, không bàn về đạo học trừu tượng, mà nói thẳng vào vấn đề làm thế nào để người Việt buôn bán thành công, trung thực và bền vững. Ông cũng có tác phẩm Kim cổ cách ngôn — tập hợp những lời răn dạy xuyên suốt kim cổ về đạo làm người và ứng xử trong cuộc sống.
Tư tưởng nổi bật trong Thương học phương châm xoay quanh chữ Tín — ông đề cao sự trung thực trong kinh doanh như nền tảng không thể thiếu. Ông phân tích những lý do khiến thương nhân Việt Nam thời đó thua kém người Hoa và người Pháp — không phải vì kém thông minh hay thiếu vốn, mà vì thiếu tổ chức, thiếu tinh thần hợp tác, thiếu kiên định dài hạn và chưa coi trọng uy tín thương hiệu.
Ông coi việc buôn bán, lập nghiệp là trách nhiệm với đất nước — không phải chạy theo lợi nhuận cá nhân mà là góp phần xây dựng nền kinh tế tự chủ cho quốc dân. Tinh thần đó, ngày nay chúng ta gọi là trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, nhưng Lương Văn Can đã sống và viết về nó từ hơn một thế kỷ trước.
Năm 1908, khi phong trào Đông Du và làn sóng duy tân bùng nổ khắp Đông Dương, thực dân Pháp ra tay mạnh. Đông Kinh Nghĩa Thục bị cưỡng bức giải tán. Lương Văn Can bị bắt.
Nhưng ngay cả trong vòng lao lý, ông không gục ngã. Trong thời gian bị lưu đày sang Nam Vang (Phnom Penh, Campuchia) — theo một số nguồn kéo dài khoảng mười năm — ông không ngồi yên chờ ngày được tha. Ông tiếp tục kinh doanh, tiếp tục viết, tiếp tục giữ ngọn lửa tư tưởng.
Đó là bản lĩnh của người doanh nhân — trí thức đích thực: không phải người chỉ nói suông trên giảng đường, mà là người sống đúng với điều mình dạy, ngay cả khi hoàn cảnh tước đoạt đi tất cả.
Hình ảnh Lương Văn Can trong những năm tháng lưu đày tại đất khách vừa kinh doanh vừa viết sách về thương đạo là một hình ảnh đẹp và hào hùng: không kẻ thù nào có thể dập tắt được lý tưởng trong trái tim người đã quyết chí.
Hơn một thế kỷ sau khi Lương Văn Can ra đi, những gì ông để lại vẫn còn nguyên giá trị — thậm chí còn cấp bách hơn trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đang hội nhập sâu vào thế giới.
Chữ Tín trong kinh doanh: Ông đề cao uy tín là tài sản lớn nhất của người thương nhân. Khi doanh nhân Việt đang xây dựng thương hiệu trên thị trường quốc tế, bài học này không hề cũ.
Tinh thần thực nghiệp: Ông kêu gọi người Việt đừng ngại lập nghiệp, đừng coi buôn bán là hạ tiện. Ngày nay, hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đang hồi sinh tinh thần đó — nhưng cần nhớ rằng người đặt nền móng tư tưởng ấy là Lương Văn Can từ năm 1907.
Trách nhiệm với cộng đồng: Ông không kinh doanh vì lợi nhuận cá nhân mà vì sự tự cường của cả dân tộc. Khi các doanh nghiệp Việt ngày nay nói về ESG và trách nhiệm xã hội, họ đang tiếp nối một truyền thống mà thục trưởng Đông Kinh Nghĩa Thục đã khơi nguồn.
Tinh thần học hỏi và đổi mới: Đông Kinh Nghĩa Thục ra đời vì ông hiểu rằng muốn tồn tại trong thế giới thay đổi, phải dám học cái mới, dám bỏ cái cũ không còn phù hợp. Đó là tư duy của nhà lãnh đạo — không phải nhà thủ cựu.
Người doanh nhân Việt hôm nay kế thừa một nền tảng tư tưởng mà nhiều người không biết tên người đặt nền. Biết tên đó — Lương Văn Can — là bước đầu tiên để hiểu mình đang đứng trên vai ai.
Nhân học — học về con người — không thể thiếu việc học về những người đã đi trước, đã gánh những gánh nặng mà thế hệ sau không phải chịu nữa. Lương Văn Can là người như thế.
Ông đỗ cử nhân nhưng không đi theo con đường dễ dàng. Ông có thể làm quan, hưởng bổng lộc, sống an nhàn — nhưng ông chọn con đường gai góc hơn: mở trường, dạy dân, viết sách, và chấp nhận tù đày vì điều đó. Đó không phải sự liều lĩnh — đó là sự lựa chọn có ý thức của người hiểu rõ mình muốn để lại gì cho đời.
Thế hệ doanh nhân Việt Nam hôm nay — những người đang xây dựng doanh nghiệp, nuôi nhân viên, đóng thuế, tạo ra giá trị — đang thực hành đúng điều mà Lương Văn Can mơ ước cho dân tộc Việt hơn một trăm năm trước. Mỗi doanh nhân trung thực, mỗi thương hiệu Việt được xây dựng bằng chữ Tín, mỗi doanh nghiệp dám đổi mới và dám chịu trách nhiệm với cộng đồng — đó là cách tri ân xứng đáng nhất với người thục trưởng Đông Kinh Nghĩa Thục.
Tự hào là người Việt không chỉ là lời nói — mà là sống và làm kinh doanh theo cách mà tiền nhân như Lương Văn Can đã chỉ ra: trung thực, có trách nhiệm, hướng đến sự tự cường của cả dân tộc.
Bùi Huy Tín — Doanh Nhân Đa Ngành, Người Gây Dựng Báo Tràng An Xứ Huế
Nguyễn Hữu Thu — Doanh Nhân Vận Tải Đường Thủy Người Việt Đầu Thế Kỷ 20
Lý Tường Quan – Bá Hộ Xường: Phú Hộ Thứ Ba Trong Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Lê Phát Đạt (Huyện Sỹ) — Đệ Nhất Phú Hộ Sài Gòn Và Di Sản Trường Tồn
Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) — Từ Ve Chai Đến Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Quách Đàm – Đại Thương Gia Xây Chợ Bình Tây, Di Sản Trăm Năm Của Sài Gòn – Chợ Lớn