Trong lịch sử doanh nghiệp Việt Nam, hiếm có tên tuổi nào vừa gắn với mực in, vừa gắn với nghị trường, vừa gắn với những trang sử đấu tranh giành độc lập dân tộc như Ngô Tử Hạ. Ông không chỉ là một doanh nhân thành đạt — ông là minh chứng sống động cho tinh thần doanh nhân yêu nước: làm giàu bằng trí tuệ và đức hạnh, rồi dùng chính sự giàu có đó phụng sự đồng bào và Tổ quốc.
Nhìn lại chặng đường hơn chín mươi năm cuộc đời của Ngô Tử Hạ (1882–1973), người ta thấy một tấm gương hiếm có: từ cậu bé lớn lên ở vùng đất đạo Phát Diệm đến người đàn ông dựng nên cơ nghiệp in ấn lớn nhất nhì Hà Nội, rồi trở thành đại biểu cao tuổi nhất của Quốc hội khóa I — người chủ tọa phiên họp đầu tiên của cơ quan lập pháp tối cao nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946.
Đó là một cuộc đời đáng để hậu thế ngả mũ.
Ngô Tử Hạ sinh năm 1882 tại vùng Phát Diệm, Kim Sơn, Ninh Bình — một miền quê nổi tiếng với cộng đồng Công giáo lâu đời và truyền thống cần cù, chăm chỉ. Phát Diệm là vùng đất được khai phá qua bao thế hệ, nơi con người quen với việc vật lộn cùng thiên nhiên để mưu sinh — và chính từ cái nôi ấy, Ngô Tử Hạ hình thành nên bản tính kiên nhẫn, chịu thương chịu khó và ý chí vươn lên không ngừng.
Lớn lên trong một gia đình Công giáo, ông sớm tiếp xúc với văn hóa đọc — sách kinh, sách giáo lý, tài liệu nhà thờ — và nhận ra sức mạnh của chữ nghĩa in trên giấy. Từ trực cảm đó, chàng thanh niên Ngô Tử Hạ đã nung nấu một giấc mơ: đưa chữ Việt đến với đông đảo người dân thông qua con đường in ấn.
Ông ra Hà Nội lập nghiệp trong bối cảnh đất nước còn dưới ách thực dân Pháp, khi ngành in ấn gần như nằm hoàn toàn trong tay người Pháp và tư bản nước ngoài. Không có vốn lớn, không có bệ đỡ quyền thế — chỉ có đôi tay, cái đầu và ý chí của người con đất Ninh Bình.
Khởi đầu từ những vị trí nhỏ trong nghề in, Ngô Tử Hạ học nghề, tích lũy kinh nghiệm và từng bước xây dựng cơ sở riêng. Nhà in của ông tại Hà Nội (theo tư liệu) dần trở thành một trong những cơ sở in lớn và uy tín bậc nhất miền Bắc trong những thập niên đầu thế kỷ 20.
Điều đáng nể nhất không chỉ là quy mô kinh doanh, mà là triết lý vận hành của ông: đầu tư máy móc hiện đại, trả công xứng đáng cho thợ thuyền, duy trì chất lượng in ấn cao và đặc biệt — ông ưu tiên in sách giáo dục, tài liệu phổ biến tri thức, báo chí tiếng Việt. Trong thời đại mà chữ Quốc ngữ đang trên đà phổ cập rộng rãi, những trang in của Ngô Tử Hạ đã góp phần không nhỏ vào việc lan tỏa tri thức và văn hóa đến với người Việt.
Không dừng lại ở một cơ sở, ông mở rộng hoạt động theo thời gian, tạo công ăn việc làm cho nhiều thợ in lành nghề người Việt — điều mà không phải chủ doanh nghiệp nào thời bấy giờ cũng làm được khi người Pháp vẫn nắm ưu thế trên thị trường.
Trong giới doanh thương và văn hóa Hà Nội đầu thế kỷ 20, Ngô Tử Hạ được xem là một trong những "ông vua ngành in" — danh hiệu không phải do ông tự nhận, mà là sự ghi nhận của xã hội dành cho người đã đưa ngành in Việt Nam lên một tầm vóc mới.
Đóng góp của ông với văn hóa dân tộc thể hiện ở nhiều chiều:
Thứ nhất, ông là người Việt hiếm hoi làm chủ một cơ sở in lớn trong thời thuộc địa, khẳng định rằng người Việt hoàn toàn có thể làm chủ công nghệ và kinh doanh hiện đại.
Thứ hai, bằng việc in ấn sách báo tiếng Việt với chất lượng cao, ông góp phần thúc đẩy phong trào học chữ Quốc ngữ, lan tỏa văn hóa đọc — nền tảng của một dân tộc văn minh.
Thứ ba, nhà in của ông là nơi đào tạo ra nhiều thế hệ thợ in người Việt lành nghề, tạo nên một lực lượng lao động có kỹ thuật trong một ngành công nghiệp quan trọng.
Đây là những đóng góp âm thầm nhưng có sức ảnh hưởng lâu dài, không kém phần quan trọng so với những đóng góp trên nghị trường hay trong các hoạt động từ thiện.
Ngày 6 tháng 1 năm 1946 là một mốc son trong lịch sử Việt Nam: cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa diễn ra trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập, còn ngàn vạn khó khăn bủa vây. Và Ngô Tử Hạ — khi đó đã 64 tuổi — trúng cử với tư cách đại biểu Quốc hội khóa I.
Nhưng điều đặc biệt hơn cả việc trúng cử là vị trí lịch sử mà ông đảm nhận: với tư cách là đại biểu cao tuổi nhất của Quốc hội khóa I, Ngô Tử Hạ được trao nhiệm vụ chủ tọa phiên họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Đó là phiên họp đi vào lịch sử. Một người con của đất Phát Diệm, xuất thân từ nghề in ấn, ngồi ở vị trí chủ tọa tại nghị trường của đất nước độc lập — hình ảnh ấy mang theo biết bao ý nghĩa về sự giao thoa giữa tầng lớp doanh nhân yêu nước và sự nghiệp xây dựng thể chế mới.
Sự hiện diện của Ngô Tử Hạ trong Quốc hội khóa I cũng là minh chứng cho chủ trương đại đoàn kết dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: quy tụ mọi tầng lớp — công nhân, nông dân, trí thức, doanh nhân, người Công giáo — cùng chung tay xây dựng chính quyền nhân dân.
Ngô Tử Hạ không chỉ yêu nước bằng lời nói. Ông yêu nước bằng hành động cụ thể, bằng tài sản và công sức của mình.
Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động Tuần lễ Vàng (tháng 9 năm 1945) nhằm huy động nguồn lực tài chính cho chính quyền cách mạng non trẻ đang đứng trước nguy cơ "thù trong giặc ngoài", Ngô Tử Hạ là một trong những doanh nhân tích cực hưởng ứng và đóng góp. Hành động này không phải điều dễ dàng — đó là quyết định đặt sự nghiệp cách mạng lên trên lợi ích cá nhân trước mắt.
Suốt cuộc đời, ông còn tham gia nhiều hoạt động từ thiện cứu tế (theo tư liệu), thể hiện tinh thần của người Công giáo gắn bó với cộng đồng và trách nhiệm xã hội của một doanh nhân thành đạt. Trong bối cảnh đất nước còn nghèo khó, những đóng góp từ thiện của ông là nguồn hỗ trợ thiết thực cho nhiều mảnh đời khốn khó.
Cách ông sống và cách ông dùng tài sản của mình đã vẽ nên chân dung của một nhà tư sản dân tộc theo đúng nghĩa: không tích lũy của cải cho riêng mình, mà coi trọng trách nhiệm với cộng đồng và đất nước.
Ngô Tử Hạ qua đời năm 1973, thọ 91 tuổi — một cuộc đời dài đủ để chứng kiến đất nước từ thời thuộc địa, qua Cách mạng Tháng Tám, qua những năm kháng chiến gian khổ. Ông đã sống trọn vẹn với từng giai đoạn lịch sử đó, không phải với tư cách người ngoài cuộc, mà là người trong cuộc — người đóng góp bằng cả con người mình.
Di sản ông để lại không chỉ là những trang in, những cuốn sách, những tờ báo tiếng Việt được in ra từ nhà in của mình. Di sản sâu sắc hơn nằm ở mẫu hình doanh nhân yêu nước mà ông đại diện:
Làm giàu chính đáng — bằng công nghệ, kỹ thuật và sự chăm chỉ, không dựa vào bóc lột hay đặc quyền.
Dùng cái giàu để phụng sự — không giữ khư khư tài sản, mà biết đặt lợi ích cộng đồng và đất nước lên trên.
Tham gia vào tiến trình lịch sử — không đứng ngoài, không thờ ơ với vận mệnh dân tộc, dù đã ở tuổi lục tuần.
Với doanh nhân Việt Nam hôm nay, bài học từ Ngô Tử Hạ vẫn còn nguyên giá trị: sự thịnh vượng của doanh nghiệp phải đi cùng với trách nhiệm xã hội và tình yêu với đất nước. Một doanh nhân vĩ đại không chỉ được đo bằng doanh thu hay thị phần — mà còn được đo bằng dấu ấn để lại trong lòng cộng đồng và trong các trang sử.
Nhìn lại hành trình của Ngô Tử Hạ, người ta không khỏi xúc động trước một cuộc đời vừa bình dị vừa phi thường. Bình dị vì ông xuất thân từ một vùng quê nghèo, không có bệ đỡ quyền thế. Phi thường vì từ điểm xuất phát đó, ông đã đi một hành trình dài — từ người thợ in đến ông chủ nhà in lớn, từ doanh nhân đến đại biểu nhân dân, từ người kinh doanh đến người đóng góp cho cách mạng.
Ông là một trong những người chứng minh rằng: doanh nhân Việt Nam không bao giờ chỉ biết kiếm tiền. Khi đất nước cần, họ sẵn sàng đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích cá nhân — và chính điều đó làm nên phẩm giá của tầng lớp doanh nhân dân tộc trong lịch sử.
Ngô Tử Hạ — người con của đất Phát Diệm, người thắp lên ngọn đèn in ấn Hà Nội, người ngồi ở vị trí chủ tọa tại nghị trường của đất nước tự do — xứng đáng được hậu thế nhớ đến với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc.
Tinh thần của ông, cùng với bao bậc tiền nhân doanh nhân yêu nước khác, chính là nền tảng tinh thần cho thế hệ doanh nhân Việt Nam hôm nay tiếp tục vươn lên — tự hào dân tộc, tự hào Việt Nam.
Bùi Huy Tín — Doanh Nhân Đa Ngành, Người Gây Dựng Báo Tràng An Xứ Huế
Nguyễn Hữu Thu — Doanh Nhân Vận Tải Đường Thủy Người Việt Đầu Thế Kỷ 20
Lý Tường Quan – Bá Hộ Xường: Phú Hộ Thứ Ba Trong Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Lê Phát Đạt (Huyện Sỹ) — Đệ Nhất Phú Hộ Sài Gòn Và Di Sản Trường Tồn
Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) — Từ Ve Chai Đến Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Quách Đàm – Đại Thương Gia Xây Chợ Bình Tây, Di Sản Trăm Năm Của Sài Gòn – Chợ Lớn