Trong dòng chảy lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, không chỉ có những người cầm súng ra trận mới làm nên lịch sử. Có những con người chọn cách khác để phụng sự Tổ quốc — họ mang theo tài sản, cơ nghiệp và cả tương lai của gia đình đặt vào tay cách mạng. Đỗ Đình Thiện là một người như thế.
Ông không phải tướng lĩnh, không phải chính khách đứng trên diễn đàn. Ông là một doanh nhân — một nhà tư sản dân tộc hiếm có, người hiểu rằng độc lập dân tộc mới là nền tảng của mọi thịnh vượng. Nhắc đến Đỗ Đình Thiện là nhắc đến một trang sử đặc biệt: trang sử của những người Việt Nam yêu nước không bằng lời, mà bằng hành động — bằng vàng, bằng tiền, bằng đất đai và cơ sở vật chất trao thẳng cho chính phủ cách mạng trong những giờ phút cam go nhất.
Đỗ Đình Thiện sinh năm 1904 tại Hà Nội, trong một gia đình có điều kiện. Ông lớn lên vào giai đoạn mà xã hội Việt Nam đang chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ dưới chế độ thuộc địa Pháp — một thời đại mà người Việt Nam vừa phải học cách tồn tại trong nền kinh tế mới, vừa nuôi trong lòng khát vọng tự chủ.
Với trí tuệ sắc bén và bản lĩnh kinh doanh vượt trội, Đỗ Đình Thiện từng bước xây dựng sự nghiệp, trở thành một trong những nhà tư sản người Việt thành đạt nhất đất Hà Thành. Nhưng khác với không ít người trong giới thượng lưu đương thời chỉ lo vun đắp tài sản cá nhân, ông sớm nhận ra rằng sự giàu có của người Việt trong một đất nước bị đô hộ chỉ là thứ phù du — không bền vững, không đáng tự hào. Điều đó gieo vào ông mầm mống của lòng yêu nước sâu sắc, thứ lòng yêu nước không dừng ở cảm xúc mà dẫn đến hành động cụ thể, dứt khoát.
Đỗ Đình Thiện không chờ đến khi Cách mạng Tháng Tám thành công mới bày tỏ lập trường. Trước năm 1945, khi phong trào Việt Minh còn hoạt động bí mật, ông đã âm thầm ủng hộ tài chính cho lực lượng cách mạng. Đây là điều không phải ai cũng dám làm — bởi trong bối cảnh thực dân Pháp kiểm soát chặt chẽ, việc liên lạc và tài trợ cho tổ chức bí mật đồng nghĩa với việc đặt cả sự nghiệp, thậm chí tính mạng vào vòng nguy hiểm.
Vợ ông, bà Trịnh Thị Điền, cũng là người phụ nữ có tinh thần yêu nước mạnh mẽ, đồng hành và chia sẻ lý tưởng với chồng. Gia đình Đỗ Đình Thiện — Trịnh Thị Điền vì thế không chỉ là một gia đình doanh nhân thành đạt, mà còn là một cơ sở tin cậy của phong trào cách mạng những năm tháng gian khó.
Niềm tin mà các lãnh đạo cách mạng dành cho Đỗ Đình Thiện không phải ngẫu nhiên. Ông đã chứng minh qua thực tế rằng sự ủng hộ của mình là vô điều kiện và trung thành. Theo các tư liệu lịch sử, ông từng được tin tưởng giao trông coi và quản lý quỹ tài chính phục vụ hoạt động của tổ chức cách mạng — một nhiệm vụ đòi hỏi sự tuyệt đối liêm khiết và bản lĩnh.
Tháng 9 năm 1945. Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa tuyên bố độc lập được chưa đầy một tháng, nhưng chính quyền cách mạng non trẻ đứng trước muôn vàn thách thức: nạn đói, giặc ngoại xâm rình rập, và đặc biệt là kho bạc gần như trống rỗng. Chính phủ phát động Tuần lễ Vàng — kêu gọi nhân dân cả nước hiến vàng cứu nước.
Đỗ Đình Thiện và gia đình đã đóng góp một lượng vàng rất lớn trong đợt vận động lịch sử này. Ông là một trong những cá nhân đóng góp nhiều nhất cả nước trong Tuần lễ Vàng 1945 — hành động không chỉ có ý nghĩa vật chất mà còn có sức lan tỏa tinh thần mạnh mẽ, cổ vũ hàng triệu người Việt cùng đồng lòng chung tay vì đất nước.
Đây không phải sự đóng góp miễn cưỡng hay tính toán. Đây là sự lựa chọn tự nguyện, dứt khoát của một người hiểu rằng vàng bạc có thể tích lũy lại được, nhưng cơ hội giành độc lập cho dân tộc thì không chờ đợi ai.
Đóng góp của Đỗ Đình Thiện không dừng lại ở vàng trong Tuần lễ Vàng. Ông còn thực hiện những hành động có tính chiến lược lâu dài hơn, âm thầm hơn nhưng có giá trị vô cùng to lớn với chính quyền cách mạng.
Đồn điền Chi Nê tại Hòa Bình — cơ sở mà Đỗ Đình Thiện mua lại và giao cho cách mạng sử dụng — trở thành một địa điểm quan trọng trong những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Vùng đất rộng lớn này không chỉ cung cấp nguồn lực kinh tế mà còn là nơi có thể phục vụ các hoạt động bí mật trong bối cảnh đất nước chuẩn bị bước vào kháng chiến trường kỳ.
Đặc biệt hơn, Đỗ Đình Thiện đã mua lại nhà in Taupin — một cơ sở in ấn quan trọng — và trao cho chính phủ sử dụng. Nhà in này đóng vai trò then chốt trong việc in những đồng tiền đầu tiên cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong những ngày đầu dựng nước. Nếu không có tiền tệ riêng, chính quyền cách mạng không thể vận hành bộ máy nhà nước, không thể trả lương cán bộ, không thể mua sắm vũ khí và lương thực. Nhà in Taupin, vì thế, là một trong những nền tảng vật chất quan trọng giúp chính phủ cách mạng đứng vững trong những tháng ngày chông chênh đầu tiên.
Qua hai hành động này — đồn điền Chi Nê và nhà in Taupin — Đỗ Đình Thiện đã chứng minh rằng ông không chỉ đóng góp một lần rồi thôi, mà là người đồng hành dài hạn, sẵn sàng trao đi những tài sản có giá trị nhất của mình vì mục tiêu lớn hơn.
Điều làm cho Đỗ Đình Thiện trở nên phi thường không chỉ là quy mô đóng góp, mà là tinh thần đằng sau những đóng góp đó. Ông không đặt điều kiện, không đòi hỏi đặc quyền, không dùng sự ủng hộ của mình để mặc cả với cách mạng về quyền lợi kinh doanh hay địa vị chính trị.
Trong thời kỳ mà nhiều người cùng tầng lớp với ông lựa chọn giữ của, che giấu tài sản, hoặc hợp tác với chính quyền thực dân để bảo toàn quyền lợi, Đỗ Đình Thiện đi ngược chiều. Ông chấp nhận thiệt thòi về vật chất, chấp nhận rủi ro về an toàn cá nhân, để có thể ngẩng cao đầu nói rằng mình đã làm tất cả những gì có thể cho đất nước.
Bà Trịnh Thị Điền, người vợ luôn đồng hành cùng ông, cũng là nhân tố không thể thiếu trong hành trình đó. Đằng sau người doanh nhân yêu nước ấy là một gia đình có cùng lý tưởng, cùng sẵn sàng hy sinh. Điều đó cho thấy tinh thần của Đỗ Đình Thiện không phải bộc phát nhất thời, mà được vun đắp trong một môi trường gia đình thấm đẫm lòng yêu nước.
Đỗ Đình Thiện mất năm 1972, hưởng thọ 68 tuổi. Ông ra đi khi đất nước vẫn còn trong khói lửa chiến tranh, chưa kịp thấy ngày thống nhất. Nhưng những gì ông để lại không đo bằng tài sản cá nhân — vốn đã phần lớn dâng hiến cho cách mạng — mà đo bằng ý nghĩa lịch sử và tấm gương tinh thần.
Với thế hệ doanh nhân Việt Nam hôm nay, câu chuyện của Đỗ Đình Thiện mang nhiều bài học còn nguyên giá trị:
Thứ nhất, thành công kinh doanh và trách nhiệm dân tộc không mâu thuẫn — ngược lại, chúng bổ trợ cho nhau. Doanh nhân có tầm nhìn phải hiểu rằng sự thịnh vượng bền vững của cá nhân chỉ có thể xây trên nền tảng của một đất nước độc lập, tự cường.
Thứ hai, dũng cảm trong kinh doanh và dũng cảm trong dấn thân vì xã hội là hai mặt của cùng một bản lĩnh. Đỗ Đình Thiện dám đánh cược cả cơ nghiệp vào một lựa chọn mà nhiều người cho là mạo hiểm — và lịch sử đã chứng minh ông đúng.
Thứ ba, sự cho đi thầm lặng, không phô trương mới là thước đo thật sự của nhân cách. Đỗ Đình Thiện không để lại những bài diễn văn hoa mỹ, nhưng những hành động cụ thể của ông — từng cân vàng, từng tờ giấy bạc in ra từ nhà in Taupin, từng thước đất ở Chi Nê — đã nói lên tất cả.
Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực xây dựng một thế hệ doanh nhân dân tộc mới — những người vừa kinh doanh giỏi, vừa có trách nhiệm xã hội, vừa mang trong mình ngọn lửa tự tôn dân tộc — Đỗ Đình Thiện là hình mẫu cần được nhắc tên nhiều hơn, được vinh danh xứng đáng hơn.
Lịch sử Việt Nam có những anh hùng được tạc tượng, đặt tên đường, được sách giáo khoa nhắc đến qua nhiều thế hệ. Và lịch sử Việt Nam cũng có những người như Đỗ Đình Thiện — thầm lặng hơn, ít được biết đến hơn, nhưng không vì thế mà kém phần quan trọng.
Không có những đóng góp vật chất to lớn từ những nhà tư sản yêu nước như ông, chính quyền cách mạng non trẻ những ngày đầu năm 1945–1946 sẽ còn khó khăn hơn nhiều trong việc đứng vững. Mỗi đồng tiền in ra từ nhà in Taupin, mỗi hạt vàng trong Tuần lễ Vàng, mỗi mảnh đất ở Chi Nê — đó là tâm huyết của một con người đã chọn đất nước trên tất cả.
Nhắc đến Đỗ Đình Thiện hôm nay là để nhớ rằng: cách mạng không chỉ làm bằng lý tưởng — nó còn được nuôi dưỡng bằng những hy sinh rất cụ thể, rất thực, của những con người bình thường mang trái tim phi thường.
Xin được nghiêng mình tri ân ông — nhà tư sản yêu nước, người bạn đồng hành trung thành của cách mạng, tấm gương sáng của doanh nhân Việt Nam.
Bùi Huy Tín — Doanh Nhân Đa Ngành, Người Gây Dựng Báo Tràng An Xứ Huế
Nguyễn Hữu Thu — Doanh Nhân Vận Tải Đường Thủy Người Việt Đầu Thế Kỷ 20
Lý Tường Quan – Bá Hộ Xường: Phú Hộ Thứ Ba Trong Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Lê Phát Đạt (Huyện Sỹ) — Đệ Nhất Phú Hộ Sài Gòn Và Di Sản Trường Tồn
Hứa Bổn Hòa (Chú Hỏa) — Từ Ve Chai Đến Tứ Đại Phú Hộ Sài Gòn
Quách Đàm – Đại Thương Gia Xây Chợ Bình Tây, Di Sản Trăm Năm Của Sài Gòn – Chợ Lớn